piątek, 5 lipca 2019

Kopernik, Tyndall, lodowce i Matterhorn






Alpiniści od zawsze zmagali się z pogodą. Od niedawna muszą sprostać zmianom klimatu.



Masyw Wetterhorn, 1992

Jakiś czas temu, bo w roku 1543, Mikołaj Kopernik ogłosił drukiem i udowodnił rewolucyjną tezę, że Ziemia, jako jedna z kilku planet, okrąża Słońce. Obalił tym samym system geocentryczny, który głosił, że Ziemia stanowi centrum Wszechświata. Teoria Kopernika wzbudzała oczywiste sprzeciwy, ale z biegiem lat coraz więcej badań potwierdzało jej podstawową zasadę, że to Ziemia obiega Słońce, a nie na odwrót. Jednakże również z biegiem lat okazało się, że kopernikańska nauka jest zaledwie zgrubnym przybliżeniem opisu mechaniki nieba, ponieważ zakładała, że planety krążą po orbitach kołowych (kolistych - jeśli kto woli). Gdyby tak było od zawsze, to na Ziemi panowałby idylliczny i stabilny klimat, od początku jej istnienia i odkąd ostygła na tyle, że
Jęzor lodowca Oberer Grindelwald, 1992
mogło na niej zagościć życie. Rzeczywistość okazała się znacznie bardziej złożona. Wszystkie astronomiczne komplikacje, odkrywane z mozołem przez stulecia następujące po opublikowaniu dzieła Kopernika, z czasem zaczęły się układać w bardzo bogatą mozaikę, o wzorze podobnym do wzoru budowanego przez uczonych z dziedzin innych, niż astronomia: paleo-archeologów, biologów, klimatologów i całych zastępów naukowców koncentrujących swoją uwagę na coraz bardziej szczegółowych i rozdrobnionych badaniach Ziemi. Żyjemy w czasach, w których szczególną uwagę naukowców wzbudza sprawa ocieplenia globalnego, czyli powolnego, ale znaczącego wzrostu średniej temperatury Ziemi. Całe wieki badań i pomiarów zaowocowały wiedzą, która wiele tłumaczy, a pomimo to ciągle jest negowana.
Lodowiec na Przełęczy Furka, 2000 r.
Jak to zatem jest z tym naszym klimatem i co by było, gdyby nie interwencja człowieka?
Ob. Gringedwaldgletcher w masywie Wetterhorn, 1992
Klimat Ziemi napędzają dwa silniki, duży i mały: Słońce i aktywność wulkaniczna. Dysproporcja ich mocy jest ogromna, ale działają obydwa, więc trzeba to uwzględnić. Całą energię zewnętrzną Ziemia pozyskuje ze Słońca. Część energii słonecznej pozostaje związana na Ziemi, a część powraca w kosmos, w rezultacie odbicia i wypromieniowania, mówiąc w uproszczeniu. Ponieważ orbita Ziemi wokół Słońca nie jest kolista, tylko eliptyczna, to odległość Ziemia - Słońce ulega zmianom, a co za
tym idzie - ilość energii docierającej do Ziemi również. Niewiele, ale jednak. To jest pierwszy czynnik klimatotwórczy. Elipsa, po której Ziemia okrąża Słońce ma zmienny kształt. Okresowo wydłuża się i skraca, zbliżając się wtedy do kształtu okręgu, ale nigdy go nie osiągając. Oprócz tego cała ta zmienna co do kształtu
Ścieżka turystyczna w lodowcu Furka, 2000 r
elipsa obraca się wokół Słońca, kreśląc w przestrzeni coś na kształt rozety. Im bardziej elipsa orbity Ziemi jest wydłużona, tym większe są różnice w dopływie energii słonecznej do powierzchni Ziemi, w skali roku słonecznego. Pełny cykl zmiany kształtu orbity Ziemi od prawie kolistej poprzez maksymalnie wydłużoną elipsę do ponownie prawie kolistej trwa około 413 tys. lat. Składa się on jednak z pomniejszych cykli, o długościach 95 i 125 tys. lat, dając wypadkową w granicach 100 tys. lat. Jednak to nie jest najważniejszy czynnik klimatotwórczy, choć dosyć istotny. Znacznie ważniejsze jest to, że oś obrotu Ziemi jest niejednostajnie nachylona w stosunku do płaszczyzny jej orbity. Pokazują to wszystkie globusy szkolne. Obecnie kąt nachylenia wynosi 23,5 stopnia, ale jest to kąt zmienny, gdyż waha się pomiędzy 21 a 24,5 stopnia. Pełny cykl zmiany tego kąta nachylenia wynosi 41 tys. lat. Im ostrzejszy jest ten kąt, tym więcej energii słonecznej pozyskuje półkula Ziemi zwrócona w stronę Słońca podczas obiegu rocznego, czyli mówiąc obrazowo - tym gorętsze jest tamtejsze lato, ponieważ to właśnie ten kąt nachylenia odpowiada za pory roku. Obecnie, eliptyczność orbity Ziemi i kąt nachylenia jej osi obrotu układają się w taki sposób, że gdy Ziemia w swej rocznej wędrówce jest najbliżej Słońca (w peryhelium), to oś jej obrotu odchyla się o te 23,5 stopnia w kierunku przeciwnym do położenia naszej półkuli, co powoduje, że na półkuli północnej mamy zimę, a na południowej lato, gdyż najmniejsza odległość Ziemi od Słońca przypada na styczeń. W lipcu Ziemia jest najdalej od Słońca, ale jej oś nachylona jest w jego kierunku, przez co półkula północna jest lepiej oświetlona i nagrzewana, niż półkula południowa (na której zdecydowanie dominuje ocean) i tutaj mamy lato. Jest to o tyle ważne, że o zmianach klimatu w ogromnym stopniu decyduje ilość energii słonecznej docierająca do bardzo wrażliwego rejonu Arktyki. To w tym obszarze uruchamia się "reakcja łańcuchowa", która w złożony sposób skutkuje globalnymi zmianami klimatu.
Do obecnego układu zima-lato w rozumieniu odległości od Słońca przywykliśmy ewolucyjnie, wraz z całą przyrodą ożywioną, w ciągu ostatnich kilkunastu tysięcy lat. Przywykliśmy również do owych 23,5 stopni nachylenia osi, gdyż przy orbitalnym rytmie zmian tego kąta nachylenia, mijają setki pokoleń, zanim zmiana nachylenia osi Ziemi może być w jakikolwiek sposób odczuwalna. Zresztą przy takim tempie, cała przyroda ożywiona ma dość czasu, aby się dostosować do zmiany klimatu. Obecnie kąt nachylenia Ziemi wobec płaszczyzny orbitalnej (ekliptyki) powoli rośnie, czyli zmierza w kierunku bardziej pionowym. Powoli! Co oznacza, że w skali tysiącleci do obu półkul będzie docierać równomiernie coraz mniej energii w lecie i w zimie.

A zatem - będzie się ochładzać. Do tego dochodzi drugi czynnik: obecnie orbita Ziemi znajduje się w fazie zmniejszania mimośrodowości elipsy, czyli odległość od Słońca w punktach przesileń również się zmienia. Spokojnie, to potrwa 100 tys. lat, ale jednak następuje. Są jeszcze dwa inne parametry orbitalne, jeden z nich zwany precesją polega na tym, że oś obrotu Ziemi, oprócz tego, że zmienia się jej kąt nachylenia, zakreśla w przestrzeni stożek, podobnie jak kręcący się bączek-zabawka. W praktyce najlepiej widać to na podstawie wędrówki gwiazdozbiorów na nocnym niebie. Cykl precesyjny trwa 26 tys. lat i również ma pewien wpływ na podaż energii słonecznej na powierzchnię Ziemi. Dygresyjnie rzecz ujmując, gwiazda wskazująca północ w czasach sumeryjskich, zmieniła się z Thubana na Polaris. Przez 6 tysięcy lat. Takie mamy tempo zmian tego parametru. Czwartym czynnikiem, który zwykle jest pomijany w badaniach nad klimatem jest kołysanie się płaszczyzny orbitalnej Ziemi w stosunku do płaszczyzny odniesienia. Jako płaszczyznę odniesienia przyjmuje się orbitalną płaszczyznę Jowisza, gdyż jest ona prawie nieruchoma. Płaszczyzna orbitalna Ziemi oscyluje o kilka stopni w te i wewte, jak spadająca na podłogę pokrywka, w okresie 100 tys. lat, czyli podobnym do okresu zmian kształtu orbity od prawie kolistej do mocno eliptycznej i z powrotem. Cały Układ Słoneczny, podczas swojego cyklu obiegu wokół centrum galaktyki, co trwa około 200 mln lat, "huśta się" wewnątrz Ramienia Oriona, od jego górnej powierzchni do dolnej i z powrotem. Ten cykl mierzy się dziesiątkami milionów lat i trudno powiedzieć, czy ma jakikolwiek wpływ na klimat Ziemi, jednak istnieje hipoteza mówiąca, że jest on odpowiedzialny za wielkie wymierania w Ordowiku i w Permie, jako że przy granicach Ramienia Oriona, Układ Słoneczny jest wyeksponowany na bardzo silny strumień promieniowania kosmicznego, opływającego naszą Galaktykę od zewnątrz. To tak na marginesie.

Kosmos jest cudownie harmonijną mieszanką idealnego porządku i totalnego chaosu.


Podsumujmy zatem kwestię kosmicznego kształtowania klimatu Ziemi, w kontekście jej położenia względem Słońca. Obecnie żyjemy w okresie "pionowania" się osi Ziemi w stosunku do płaszczyzny orbitalnej, przy czym orbita jest łagodnie eliptyczna, z peryhelium przypadającym w styczniu, ale ta elipsa się zaokrągla, a odległość Ziemi od Słońca w dniach przesilenia zimowego powoli się zmienia i będzie zmieniać przez kolejne tysiące lat. Reasumując - kosmicznie będzie coraz zimniej.
Mówiąc całkiem otwarcie, w skali kosmiczno-geologicznej kończy się okres międzylodowcowy, a zbliża się kolejne zlodowacenie. Spokojnie! - Mówimy o skali dziesiątków tysięcy lat, żeby nie było wątpliwości.
Jeśli uwzględnić opisane czynniki i ich okresy zmienności, to "wspólny mianownik" tych cykli wpływów, jako rezultat sumy oddziaływań opisanych czynników, wynosi co najmniej 40 tys. lat, choć niektórzy badacze mówią nawet o 100 tys. lat. Mówiąc w dużym uproszczeniu, to w takim właśnie rytmie klimat Ziemi zmienia się od jednej skrajności do drugiej i z powrotem. I to jest cykl naturalny. Podkreślmy - jest to w dużym uproszczeniu, z pominięciem silnych efektów sprzężeń zwrotnych i wpływu innych czynników kosmicznych oraz z pominięciem chwilowych (w skali geologicznej) zaburzeń klimatu wynikających z aktywności wulkanicznej.
Plamy na Słońcu
 Właściwie, to wszystkie te pominięte tutaj czynniki, obecnie również pracują na rzecz ochłodzenia klimatu. Zupełnie nic, co pochodzi z zewnątrz, nie sprzyja ocieplaniu Ziemi. A jednak się ociepla....
Słońce - nasze nieocenione źródło energii, definitywnie kształtujące nasz klimat, też miewa swoje humory. Podstawową cechą tego źródła, z punktu widzenia klimatu, jest jego moc, czyli aktywność słoneczna. Pomimo to, Słońce pracuje wyjątkowo równomiernie. Cykle aktywności, określane ilością plam na Słońcu, trwają po 11 lat, z dodatkowym (hipotetycznym) cyklem około- 400-letnim, kiedy wkrada się okresowe zaburzenie aktywności, powodujące zmniejszenie dopływu energii promienistej do Ziemi. Ostatnio takie zjawisko na większą skalę miało miejsce na przełomie XVII i XVIII wieku i jest znane jako Minimum Maundera, lub "mała epoka lodowcowa". Był to okres bez plam na Słońcu. Przez kilkadziesiąt lat na Ziemi było bardzo zimno, a o siarczystych mrozach w tamtej epoce opowiadano legendy.
Duża grupa plam słonecznych
 Obecnie pewne przesłanki wskazują na to, że aktywność Słońca ponownie maleje, gdyż nawet maksimum jego aktywności, które w tym cyklu przypadało około roku 2003 było słabsze, niż w kilku wcześniejszych cyklach, a obecnie trwający okres niskiej aktywności Słońca przedłuża się w widocznym stopniu. Co oznacza, że dopływ energii promienistej do Ziemi jest nieco słabszy. Generalnie jednak Słońce pracuje nad wyraz równomiernie, a wahania podaży energii na Ziemię nie przekraczają ok. 1%. Tak, czy owak, z pewnością nie otrzymujemy od Słońca więcej energii, niż zwykle, czyli na przykład, niż 100, czy 50 lat temu. Raczej otrzymujemy tej energii ociupinkę mniej.

Jakim więc cudem, przy opisanych warunkach orbitalnych i małej aktywności Słońca, obserwujemy raptowny wzrost temperatury Ziemi, którego wyrazistą ikoną jest szybkie znikanie lodowców arktycznych i górskich, skoro nie jest to "wina" ani mocy Słońca, ani cyklu orbitalnego? Dlaczego z alpejskich przewodników wspinaczkowych rok po roku znikają kolejne drogi lodowe i mikstowe, w górach Azji Środkowej deszcz pada na ponad 5,5 tys. m n.p.m., od dwóch lat nikt nie wszedł na K2 z powodu potężnych lawin, a pod (nader wczesny!) koniec sezonu, lodospad pod Gaszerbrumami rekonfiguruje się prawie każdej doby, zastawiając śmiertelne pułapki w miejscach trasowanych "przedwczoraj"? Dokąd odchodzą kultowe "śniegi Kilimandżaro"? Jakim cudem peruwiański, wysokogórski lodowiec Quelccaya w niespełna trzy dekady odsłonił warstwy gleby morenowej ze szczątkami i nasionami roślin sprzed ponad 5 tysięcy lat? Skąd bierze się bulgotanie metanu uwalnianego z klatratów pod wodami Arktyki? I "gaz bagienny" na Syberii, gdzie przez tysiąclecia panowała wieczna zmarzlina? Skąd niepokój Szwajcarów o ich symbol - spojony lodem, magiczny Matterhorn?
Gorner pod masywem Breithorn, 2000

Lodowiec Gorner, 2000
W górach świata topnieją odwieczne lodowce. W Andach, w Alpach, w górach najwyższych, dzieją się rzeczy dziwne. Ustępujące lody odsłaniają formacje skalne, których ludzkie oko nigdy nie widziało. Od dwóch lat nikt nie wszedł na K2, na sąsiednie ośmiotysięczniki weszli nieliczni, a sezon letni w Karakorum kończy się jak hejnał mariacki - zanim wybrzmi ostatni dźwięk. Położenie i ustawienie Ziemi wobec Słońca miało jak dotąd absolutnie decydujący wpływ na klimat, obok drugiego czynnika sprawczego - aktywności Słońca i kilku drobniejszych czynników, co do wpływu których nie ma jednak całkowitej pewności. W ciągu ostatnich około dwustu lat "coś" wytrąciło Słońcu palmę pierwszeństwa i klimat na Ziemi zaczął dryfować "pod prąd". W ostatnim półwieczu ów "dryf" przerodził się w katapultowanie.
i dalej, po Grandes Jorasses
Wieczne śniegi na grani masywu Mt Blanc
Z perspektywy minionych dwóch-trzech lat i wydarzeń w rejonie K2, Broad Peak i Gaszerbrumów, można zaryzykować tezę, że niektóre niepowodzenia sportowe - pośrednio - były  rezultatem niedoszacowania skali zmian klimatycznych w tamtym rejonie świata. Kto wie, co uruchomiło lawinę seraków, która w 2014 roku zabiła szesnastu szerpańskich przewodników (sic!) na Icefall'u Khumbu pod Everestem. Kto jak kto, ale Szerpowie znają te góry i ich obyczaje, a pomimo to, doszło do tego wydarzenia. Przed ok. 25 laty cofający się lodowiec w dolinie Oetztal wydał szczątki Oetzi'ego - człowieka zmarłego 5,3 tys. lat temu. Obecnie Alpy odsłaniają coraz więcej prehistorycznych artefaktów, przez tysiące lat zakrytych grubą warstwą lodu. Wstęp dla turystów do niektórych miejsc jest ograniczony lub zabroniony, z obawy przed ich ingerencją w odsłaniające się artefakty i dane prehistoryczne. Przykłady można mnożyć.

Wg badań National Snow and Ice Data Center obecna zmiana klimatu ma znaczący wpływ na własności mechaniczne śniegu i lodu. W 2016 roku na K2 cudem nie doszło do ogromnej tragedii, w wyniku zejścia gigantycznej lawiny na wysokości ponad 7 tys. m n.p.m. Ta lawina całkowicie unicestwiła w pełni wyposażony obóz dla ponad 20 ludzi, na szczęście wtedy niezamieszkany. Według wielu badaczy lodowców i zjawisk klimatycznych, w Karakorum ma miejsce anomalia polegająca na "niedostosowaniu się" tego łańcucha górskiego do ogólnego światowego trendu zanikania lodowców, a - co może jest trochę zabawne -  modelem tej anomalii jest... rejon Baltoro.

Klimatyczne zmiany na Ziemi zaczynają się dawać we znaki coraz
Matterhorn - fragment ściany południowej
mocniej. Nie wystarczają już coraz bardziej zawodne prognozy meteo, trzeba  również uwzględniać trend klimatyczny, który jest już dość dobrze rozpoznany. Nad Azją dodatkowo zalega brunatna chmura - ogromne nagromadzenie zanieczyszczeń powietrza ze spalania byle jakich paliw przez trzymiliardową społeczność w regionie, co dodatkowo znacznie pogarsza lokalną sytuację klimatyczną i destabilizuje formacje lodowe w górach wysokich.

John Tyndall, 1820 - 1893
Źródło: Wikimedia, public domain

 A w Europie? Powróćmy do motywu tytułowego. Kilka lat temu, szwajcarscy naukowcy zainstalowali skomplikowany system mierników monitorujących temperatury i odkształcenia oraz ruchy mikrosejsmiczne warstw górotworu w północnej ścianie Matterhornu. Wyniki z pierwszych 10 lat pomiarów mogą budzić obawy. Mnie jednak bardziej fascynuje rejon zachodniej ściany Matta, do której turystycznego dostępu broni lodowiec  Zmutt (właściwie, to: Z'Mutt), no i bariery czasowo-logistyczne. Mam niewiele własnych zdjęć rejonu ujścia tego lodowca w kierunku przysiółka Z’Mutt, zdjęć sprzed ok. 15-16 lat, na których jęzor lodowca wygląda dość honornie. Takim go też zapamiętałem. Rejon ten podlega silnemu działaniu Słońca. Ubiegłoroczne zdjęcia satelitarne i parę nowych zdjęć wykonanych przez znajomych alpinistów w tym rejonie, wskazują na znaczny ubytek ilości lodu,
Matterhorn - ściana północna, 2000 r
wypełniającego kocioł pod zachodnią ścianą.


Zachodnia ściana i kocioł Tiefmatten, wrzesień 2016













Dla mnie, jako turysty niewyszkolonego w poruszaniu się po lodowcach, jest to zmiana jakościowa, chociaż pokryty skalnym gruzem lodowiec jest znacznie bardziej niebezpieczny, niż by to się mogło wydawać na podstawie zdjęć. Nie można tam tak po prostu sobie wejść. Obserwacje zachodniego zaplecza Matterhornu  dają wiele wskazówek o wpływie ocieplenia na zasoby lodowcowe Alp, co ma dodatkową wymowę symboliczną, związaną ze znaczeniem osoby profesora Johna Tyndalla - pierwszego zdobywcy Weisshornu -  który był również jednym z pionierów eksploracji masywu Matterhornu (stąd Pic Tyndall w grani Lion) i który "wymyślił" efekt cieplarniany, ponad 150 lat temu. A teraz, ów dawno temu przewidziany przez niego efekt cieplarniany, pomalutku zmienia oblicze góry, którą ten wielki uczony kiedyś eksplorował, jako jeden z pionierów.
Lodowiec u podstawy grani Z'Mutt (zachód)

Wszystkie zdjęcia własne

środa, 2 stycznia 2019

K2 - szklany sufit

K2 z bazy, marzec 2018, zdj. Piotr Tomala
Nadal mam ogromne wątpliwości, czy ludzki organizm potrafi funkcjonować przez wiele godzin zimą w strefie szczytowej K2, bez wspomagania tlenem, co byłoby wszelako działaniem w stylu staroświeckim i niesportowym według dzisiejszych standardów. Trudna sytuacja, trudna decyzja, skomplikowana taktyka wsparcia.
Zważywszy jednak na: szerokość geograficzną, lokalne stany fizyczne atmosfery i nieznośną zimową bliskość tropopauzy,  zdolności adaptacyjne organizmu himalaisty w tym wszystkim i przy tak dużym wysiłku. Po kilku tygodniach mieszkania i harówki w warunkach niczym w zamrażalniku, z którego wypompowano połowę powietrza.
Obawiam się że to może być bardzo wielki problem, wszelkie czynności nad "szklanym sufitem" opartym na Ramieniu, do którego zimą nikt jeszcze nawet się nie zbliżył, a mimo to podczas zimowych wypraw już na poziomie C3-C4 zdarzały się dramatyczne przypadki choroby wysokościowej u zaaklimatyzowanych wytrawnych wspinaczy.
Myślę, że zimą nad "szklanym sufitem" radykalnie rośnie znaczenie dysproporcji tego co jest nad głową (biodostępność tlenu z powietrza), w relacji do tego co tradycyjnie mierzymy jako n.p.m. I myślę że zimowa ostrość tej dysproporcji jest na K2 największa na całym globie i że nikt nie wie, jak to zjawisko zadziała w realu, kiedy wreszcie komuś uda się przebić zimą ponad ów "szklany sufit". Wszystkie pozostałe szczyty, miejsca i formacje Karakorum znajdują się poniżej tej niewidzialnej bariery, a to co na K2 wznosi się ponad nią, jest jak portal do innego wymiaru. Zimą.

K2, zdjęcie: Rafał Fronia, styczeń 2018

poniedziałek, 15 października 2018

Kiedyś.... (1)


Kiedyś.... 

reedycja, 15 października 2018, 40 lat po...


W młodości najbardziej lubiłem tatrzański październik. Słońce jest już wtedy niżej, świeci pod barwowo cieplejszym kątem, a tatrzańska przyroda powoli mości sobie przytulisko na swój zimowy sen. Nawet przepaściste urwiska wyglądały bardziej przyjaźnie i swojsko, dla nas - zwykłych turystów. Nikt z nas nie myślał o pokonywaniu ścian, czy trudniejszych wspinaczkach, ważniejsze były wejścia widokowe i napawanie się urokiem gór. Wtedy, pod koniec lat siedemdziesiątych, wszystko wydawało się inne i prawie wszystko było inne. Nawet góry ociupinkę się od tamtych lat zmieniły. Jednak tylko ociupinkę. Góry żyją znaczniej wolniej niż ludzie. Jedno, co z pewnością zmieniło się w sposób widoczny, to pogoda. W tamtych latach była bardziej stabilna i przewidywalna. Nie było internetu ani prognoz cyfrowych, ale wtedy pogoda miała nawet swoje reguły, które prawie zawsze sie sprawdzały. Jedną z nich była zasada, że jeśli na początku września spadnie dwu-trzydniowy śnieg, to po jego zniknięciu, nastaną dwa - trzy tygodnie murowanej pogody.


W tamtych latach ta reguła sprawdzała sie prawie niezawodnie, co więcej, można było oczekiwac tego, na co czekałem najbardziej - kilku dni rewelacyjnej pogody w październiku. Nie wiem, jak jest teraz, może coś z tych niepisanych reguł pozostało, ale wyraźnie widzę, że prawdziwie pogodnych dni późną jesienią jest coraz mniej, a październikowa aura, nawet w pełnym słońcu, była wtedy chłodniejsza. Tylko - parafrazując - "światłość w paździeniku" pozostawała i nadal pozostaje taka sama. Światło ciepłe, nostalgiczne, przy wcześniej zapadającym zmierzchu, dłużej podkreśla pomarańczowo-czerwonawy koloryt wysokorosnących roślin porastających strzeliste turnie, a Czerwone Wierchy naprawdę są czerwone. Wtedy też można było godzinami wędrować samotnie granią czy grzbietem i nie spotkać żywej duszy, a w środku tygodnia, w schroniskach nie było problemu z noclegiem. Nie sposób było się oprzeć takiemu klimatowi i takiej kolorystyce gór.

Mieliśmy skromne ambicje i skromny sprzęt, a na cały, niekiedy dwutygodniowy wyjazd, musiała wystarczyć jedna rolka filmu, czyli trzydzieści sześć kadrów na przeźrocza, marki orwochrom, na ogół zdobytego 'spod lady', czyli po znajomości. No i nieodłączne, wielkie ryzyko, czy po powrocie do domu zakład fotograficzny nie popsuje zdjęć przez niewłaściwe wywołanie kliszy, co niestety dość często się zdarzało.  Czarno-białe zdjęcia wywoływało się samemu, co eliminowało takie ryzyko, ale w drugim aparacie zawsze rolka sladów orwo czekała na swoją rolę. Bo tylko ta technika pozwalała utrwalić efemeryczną, nieuchwytną paletę barw październikowych Tatr.
Po czterdziestu latach, nawet dobrze wywołane klisze wyglądają staro i mizernie. Przy dzisiejszych zdjęciach cyfrowych, w ogóle się nie potrafią obronić. Mają jednak w sobie coś, czego nie zastąpi najlepsza technika - pamięć ducha tamtych lat, kiedy wszystko było troszkę inne.
A może to tylko my byliśmy młodsi.....

  


__________________________________________________________
Od tamtych, skromnych przecież, turystycznych przygód minęło dokładnie 40 lat. W połowie października 1978 pierwszy raz skompletowałem, z moim przyjacielem Adamem, całą Orlą Perć. Można powiedzieć "phi, też mi coś"... Można, ale dla nas wtedy to był sukces.

Teraz, gdy piszę ten akapit, jest październik 2018 roku. Po tylu latach częstego obcowania z górami, studiowania literatury i wiedzy z zakresu meteorologii i klimatologii, jednak zawsze jako turysta i kibic polskich himalaistów, nieoczekiwanie dla samego siebie stałem się prognostą narodowej wyprawy zimowej na K2 w styczniu i lutym 2018 roku. Piotr Trybalski uwiecznił to zdarzenie w swojej książce "Wszystko za K2", a Rafał Fronia nawiązał do mojej pracy dla wyprawy narodowej na K2 w książce "Anatomia Góry", i za to im bardzo serdecznie dziękuję.









niedziela, 5 sierpnia 2018

Anomalia Karakorum - polskie, letnie akordy

K2, zdj.: Kacper Tekieli, 2017
Gigantyczny sukces, jaki odniósł  Andrzej Bargiel, świetne osiągnięcie Adam Bieleckiego i dwa nadzwyczajne cuda ocalenia: Ricka Allena i Alexa Gukova, wszystko to przy akompaniamencie ostrych, durowych akordów wybrzmiewającej anomalii Karakorum, jej zachłannego gromadzenia zapasów śniegu i lodu na nadchodzące czasy. Czasy, w których w klimacie i pogodach wszystko gwałtownie przyspiesza i będzie przyspieszać coraz bardziej, wśród opadów śniegu i deszczu, wśród lawin i upartych chmur.
Obserwując zmagania sportowe z perspektywy dostawcy opracowań prognoz pogodowych, nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że ten widowiskowy spektakl z udziałem Polaków, na tle K2, Broad Peak i Gasherbrumów, toczy się na przekór i wbrew oporowi stawianemu przez samą Naturę. Spisując codziennie dziesiątki danych na potrzeby prognoz dla wypraw i bezustannie sprawdzając serwisy pogodowe oraz mając w pamięci dane z kilku poprzednich lat, a nawet z minionej zimy i wyprawy narodowej na K2, nie mam już złudzeń, co do dalszych, najbliższych losów klimatu i stanów pogodowych w górach najwyższych, i nie tylko. Wyprawa badawcza projektu The Karakoram Anomaly Project poczyniła kolejne spostrzeżenia również wpisujące się w przyszły scenariusz przyspieszenia i radykalizacji zdarzeń pogodowych i lodowcowych. Nie wiem, jak długo jeszcze wytrwa anomalia, być może już doświadcza stanu przesilenia. Nie wiem i nikt tego nie wie. Jeśli napędzające ją mechanizmy, które opisałem w poprzednim odcinku są dobrze rozpoznane, to jeszcze przez jakiś czas będziemy obserwować dodatni bilans substancjalny wody w Karakorum, ale równocześnie, powoli klaruje się obraz rosnącej niedostępności tych gór z powodu opadów w sezonie tradycyjnie wspinaczkowym i najwyraźniej nie należy oczekiwać powrotu do dawnych, schematycznie przewidywalnych stanów pogody.
Chmura, która utrudniała zjazd Andrzejowi
zdj.: Marek Ogień
Już teraz można jedynie liczyć na krótkie okna bez opadów, a Natura coraz mniej czasu pozostawia na ustabilizowanie się świeżego śniegu przed pojawieniem się dobrego okna, coraz częściej w relatywnie wysokich partiach lodowców - powyżej 6200 m pada deszcz, co degraduje pokrywę śnieżną i otwiera szczeliny w lodowcach, a szczeliny zamaskowane - no cóż... nie mają nad sobą dostatecznie wytrzymałych mechanicznie mostów śnieżnych. Nieciekawie. A poza tym, nikt nie lubi brnąć po uda w mokrej breji i do tego pod palącym słońcem, albo w deszczu - do wyboru. Ciepło, coraz cieplej.
Gasherbrum IV, Świetlista Ściana
User:Flothias , CC-BY-SA-3.0
(http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/),
via Wikimedia Commons

Jeszcze tym razem się udało - fenomenalny zjazd Andrzeja, kolejny ośmiotysięcznik Adama, jest dobrze - ale - pamiętajmy - za cenę doraźnej weryfikacji, a właściwie to redukcji wcześniejszych planów, właśnie z powodu opadów i późniejszego lokalnego ocieplenia, z deszczem wysoko w górach. Tym większy powód do dumy i radości, że jednak się udało, choć nie w całości, to mimo wszystko powiodło się to, co było w planach najważniejsze, na przekór pogodzie i w pięknym stylu.

poniedziałek, 5 marca 2018

Zaśnieżone okno

K2 rano, 6 marca 2018, zdj.: Piotr Tomala

No i game over. Z dwóch monstrów, które opisywałem w odcinku "Między Scyllą a Charybdą", wygrała Charybda. Nie bez pomocy Scylli, wszelako... Nie jestem tym zaskoczony, gdyż od roku przewidywałem taką mozliwość jako bardzo prawdopodobną, ale mimo to jestem rozczarowany, bo wiązałem z tą wyprawą duże nadzieje, wbrew fizyce, matematyce i rozsądkowi, no i sporo się napracowałem, analizując na bieżąco liczne internetowe prognozy pogody i starając się opracowywać kompilacje danych w formie przydatnej dla Wyprawy. Dużo informacji zgromadzonych w bardzo krótkim okresie czasu, to jeszcze nie jest podstawa do diagnozy, ale jest to pewien zasób, który pozwala na poczynienie przynajmniej ogólnych spostrzeżeń. Na podsumwanie w kontekście klimatu, anomalii Karakorum i konfrontacji z doświadczeniami poprzednich wypraw w ten rejon przyjdzie jeszcze czas. Na razie jeden wniosek jest już dostępny i jest to wniosek naważniejszy - Panowie są wszyscy, w komplecie, jeśli uwzględnić himalaistów, którym dane było wrócić do kraju wcześniej. "Zwyciężyć, znaczy przeżyć", jak zatytułował swoją książkę Alek Lwow. Dziękujemy Wam, Panowie, z emocje i piękno, które nam, kibicom, udostępniliście podczas tej wyprawy.    .

piątek, 10 listopada 2017

K2 dla Polaków - między Scyllą a Charybdą

K2 ze stoków Broad Peak, fot. Kacper Tekieli
Zimowa wyprawa na K2 ma twardy orzech do zgryzienia. Najwyższej próby umiejętności wspinaczkowe, kondycja i sprawność uczestników, skonfrontują się z zimowymi żywiołami Karakorum, a w szczególności z siłami natury okolic masywu K2, który z racji swej wielkości i położenia, kumuluje w sobie wszystkie dodatkowe 'atrakcje' zimowych akcji wysokogórskich. Leżący  na 36 równoleżniku szczyt, sięgający ponad 8,6 tys. m n.pm., jest ośmiotysięcznikiem najbardziej wysuniętym na północ i  dosłownie wtyka swoją głowę w niezmiernie turbulentną strefę troposfery, często nawiedzaną na tej szerokości geograficznej przez prąd strumieniowy - jet stream - potężny wiatr, wiejący - najogólniej mówiąc - w górnej troposferze. Jet stream podlega silnym zmianom co do położenia swoich strug nad globem ziemskim, a wskutek zmiany klimatu coraz częściej spowalnia swój bieg i w efekcie tego meandruje, sięgając swymi strugami głęboko na południe, często właśnie w okolice Karakorum, a nawet jeszcze bliżej pasa równikowego. 
Kształtowanie jet stream, źródło: Wikipedia

Bardzo silny, szybki (>160 km/h) strumień lodowatego powietrza, to ogromne utrudnienie dla wspinaczy, wręcz uniemożliwiające akcję górską, zwłaszcza w rozrzedzonym powietrzu, gdzie wiatr dosłownie wysysa siły, energię i ciepło z organizmu, a przy ogromnej prędkości potrafi zwalić z nóg, a nawet zrzucić w przepaść, pomimo małej gęstości powietrza na tych wysokościach. Do tego prąd strumieniowy jest dość nieprzewidywalny, a schemat jego zachowań można nakreślić jedynie w bardzo ogólny sposób. Napędzany i kształtowany jest (najprościej mówiąc) rotacją Ziemi i różnicą ciśnienia atmosferycznego pomiędzy strefą polarną i przyrównikową, generalnie przekłada się to również na fakt, że różnica temperatur między tymi strefami jest mechanizmem napędzającym i formującym strugi prądu. Generalnie - im ta różnica jest mniejsza (co wynika z ocieplania się Arktyki), tym wolniej wieje jet stream i dlatego, wijąc się ponad globem, bardziej penetruje w stronę K2. 
Drugim zimowym problemem są opady śniegu, których wzorzec zmienia się od parunastu lat dość znacząco, w efekcie czego występuje opisywana już na moim blogu tzw. 'anomalia Karakorum', czyli zjawisko - jedyne na Półkuli Północnej - nieubywania masy lodowców w rejonie Karakorum. Na całej kuli ziemskiej lodowce szybko zanikają, ale są trzy miejsca, gdzie taki proces zaniku nie następuje: Karakorum na Półkuli Północnej oraz Alpy Południowe (Nowa Zelandia) i Antarktyda Wschodnia - na Półkuli Południowej. Reszta świata szybko traci lodowce. 
Przykład kształtu jet streama, 24.IX.2017, credit: netweather.tv
Jednak aby anomalia Karakorum mogła funkcjonować tak jak dotąd, czyli aby bilans masowy lodowców był zachowany albo dodatni, to topniejący latem śnieg Karakorum musi być uzupełniany zimą i wiosną, a statystycznie proces tego uzupełniania zaczyna się w lutym, po czym proces gromadzenia śniegu / lodu narasta, kulminując w kwietniu.


Przykład kształtu jet streama, 2.X.2017, credit: netweather.tv

Tak więc wyprawa będzie musiała znaleźć sobie "miejsce" między dwiema siłami, które zupełnie nie sprzyjają działalności górskiej, a już w ogóle - na najtrudniejszym ośmiotysięczniku świata. Nie bez powodu - jedynym, dotąd nie zdobytym zimą.
Trudno dzisiaj jednoznacznie przewidzieć, która z nich - opady śniegu i zagrożenie lawinowe, czy jet stream będzie większym wyzwaniem: śnieg padający okresowo, czy wiatr wiejący bez przerwy, chociaż prądy strumieniowe maja swój chaotyczny niby-wzorzec. Pora odnaleźć jakąś rozmytą sekwencję w tym chaosie, przynajmniej na czas przewidywanej akcji górskiej, w wysokich partiach K2. Pracuję nad tym. 

Najbardziej uproszczone ujęcie problemu sprowadza się do następujących prawidłowości:

  • zagrożenie lawinowe jest największe w niższych partiach góry, natomiast
  • utrudnienia ze strony wiatru, a w szczególnosci prądu strumieniowego, rosną wraz z wysokością n.p.m.
  • w ostatecznym bilansie, w lokalizacji, w której odbędzie się atak szczytowy, jedyną przeszkodą pozostaje wiatr i to temu zjawisku trzeba poświęcić największą uwagę.
________________________________________________________________
  • Rosyjska wyprawa w zimie 2011/2012 nie powiodła sie z powodu jeta i opadów śniegu na początku lutego, co potwierdza to, o czym pisałem, w oparciu o dane nt opadów śniegu w Karakorum, że klucz do zimowego K2 - pod wzgledem klimatycznym! - może leżeć w dopasowaniu planu wyprawy do terminu styczniowego.
  • Aktualizacja z 28.XII.2017: Trzeba jednakże podkreślić, że polska wyprawa zimowa na sąsiedni Broad Peak w roku 2013, nie napotkała zasadniczych problemów związanych z opadem śniegu. A zatem ta kwestia pozostaje otwarta.

Wystarczy kilka dni a nawet kilkanaście godzin, żeby układ prądów strumieniowych uległ całkowitej zmianie.
Wszystkie zrzuty ekranowe jest streama, prezentuję dzięki uprzejmości www.netweather.tv
Przykładowy układ prądów strumieniowych, w dniu 1 grudnia 2017, wieczorem. Taki układ (niekorzystny) trwa zwykle kilka dni. Nie istnieje jakakolwiek uchwytna analitycznie regularność tego cyklu.
Porównanie poglądowe prędkości wiatru podczas jeta (czerwone strzałki) i bez jeta.
Zimowa walka o szczyt K2 - znajdujący sie niejako  'poza światem', jak bezludna wyspa w słynnym filmie Cast Away, będzie aktem monumentalnym i zapewne pełnym dramaturgii, rozgrywającym się gdzieś bardzo daleko, w wielce nieprzyjaznej, wrogiej, choć przepięknej przestrzeni. Scenariusz zdarzeń napisze natura, a wojujący z nią himalaiści, będą zdani na jej kaprysy i swoje umiejętności. 
Każda z opisanych barier oddzielnie, już stawia nie lada zadania. 
To jest wyprawa dla najlepszych i najsilniejszych himalaistów na świecie.
Należy zakładać, że doświadczenie, kondycja i kwalifikacje wspinaczy nie budzą jakichkolwiek wątpliwości. Innymi słowy - gdyby akcja zdobywania K2 odbywała się w warunkach zimowych, ale  w warunkach wolnych od zaskakujących ekstremów, to sama akcja technicznego pokonywania drogi wejściowej i zakładania kolejnych obozów oraz atak szczytowy, z całą pewnością zakończyłyby się powodzeniem. Co do tego nie można mieć wątpliwości. Problemem pozostaje tylko niepewność związana z warunkami atmosferycznymi, jakie występują w rzeczywistości, a zatem niepewność właściwa zjawiskom opisywanym teorią chaosu. Termin "chaos" potocznie źle się kojarzy, ale w fizyce nie jest niczym niezwykłym, a meteorologia i klimatologia są przecież naukami fizycznymi. 
Wysoko, coraz wyżej..., zdj. Kacper Tekieli




Może trudno w to uwierzyć, ale już teraz - jesienią, gdzieś na naszym globie występują drobne zjawiska, składające sie na klimat, zjawiska i stany atmosfery i oceanu, które w efekcie, za kilka miesięcy, będa skutkować warunkami pogodowymi w interesującym nas rejonie K2.





W drodze pod K2, zdj. Tadeusz Piotrowski, 1986 r., udostepnione dzięki uprzejmości: Danuta Piotrowska


Artykuły powiązane:
K2 dla Polaków - Cast Away i teoria chaosu


 Anomalia Karakorum: gdzie to ma silnik?

Kilka słów o anomalii Karakorum
Karakorum, zdj. Tadeusz Piotrowski, 1986 r., credit: Danuta Piotrowska


niedziela, 1 października 2017

Anomalia Karakorum - gdzie to ma silnik?


K2
(Wikipedia, CC-BY-SA-3.0)
Podczas 13 Spotkań z Filmem Gorskim w Zakopanem, w weekend sierpniowo-wrześniowy, Janusz Gołąb opowiadał ze sceny o warunkach pogodowych, na jakie napotkała polska wyprawa rekonesansowa na K2 w lipcu. Generalnie - potężny wiatr powyżej 7k, deszcz w bazie i izoterma zerowa niekiedy na 6,3k, co oznaczało rownocześnie deszcz w BC i śnieg powyżej obozu I -  śnieg zsuwajacy sie w postaci pyłówek, ale zdarzały się i większe lawiny. W wyniku wysokiej temperatury powyżej BC, stopniał śnieg powierzchniowy i pootwierały sie liczne szczeliny w formacjach lodowcowych niższych partii ściany południowej, najogólniej mówiąc. Dla osoby obserwującej ewolucję anomalii Karakorum, nie jest to niczym zaskakującym. Obserwując rownież sytuację meteo na większym obszarze wokół K2, odnotowałem znaczący wpływ okresowo pojawiającego się w tym rejonie strumienia jet streama, zawsze na północ od masywu K2, ale niekiedy dość blisko, co musiało mieć istotny wpływ na pogodę w tym masywie. Równocześnie od południa napływało mokre powietrze monsunowe.

Gasherbrum I - Hidden Peak*)
Co ciekawe, to relacja z akcji Czechów Holecka i Haka na G1, szczególnie w odniesieniu do warunków śnieżnych oraz fakt, że oprócz nich nikt nie wszedł w tym sezonie (jak dotąd) na G1, również wpisały się w coraz bardziej klarowny mechanizm anomalii Karakorum. Otóż, trwająca tygodniami "przepychanka" resztek mokrego powietrza monsunowego od południa z napierającym co jakiś czas od północy i zachodu prądem strumieniowym - którego w zasadzie nie powinno tam teraz  być - zasila tamtejsze lodowce obfitymi opadami i lawinami. Dużo pada, a to co spadnie - zostaje natychmiast zdmuchnięte do stref akumulacji lodowców. Do tego silna operacja słoneczna i szybkie, cykliczne - dobowe - wahania temperatury wokół zera st. Celsjusza, w przedziale wysokości 5k - 6k, powodują, że tamtejszy śnieg, poddawany szybkiej cyklicznej (dobowej) przemianie fazowej, traci zwięzłość i ma większą skłonność do formowania lawin oraz zanikania, co przy okazji odsłania szczeliny w trwalszych strukturach lodowców.
Wokół Broad Peak, zdj. Kacper Tekieli

Obserwując działania himalaistów na K2 i BP w tym roku zauważyłem, że prognozy pogody są bardo mało wiarygodne, jak chodzi o wiatr w ogólności, a ponadto niezbyt wiarygodne w kwestii opadów śniegu w zakresie 6k - 8,6k. Zapewne pojawił się czynnik klimatyczny, który jeszcze nie jest dostatecznie ujęty w modelach i - w rezultacie - w prognozach pogody.

Wygląda na to, że w lecie czynnikiem tym jest nasilająca się synergia monsunu z prądem strumieniowym.


Kilka miesięcy po opublikowaniu pierwszej wersji tego tekstu, pojawił sie artykuł Alexandra Hubera potwierdzajacy to, że w Karakorum następuje drastyczna i szybka zmiana letnich warunków klimatycznych, wymuszająca na wspinaczach calkowitą zmianę dotychczasowych praktyk taktycznych. O tym, co sie tam dzieje zimą, wkrótce przekonają się nasi himalaiści, wybierający się w grudniu na K2. 

Jeśli tak właśnie jest, jak pisze Huber, to anomalia Karakorum ma przed sobą niepwną przyszłość, gdyż obydwa tłoki tego silnika anomalii są napędzane globalnym ociepleniem, które już się nie zatrzyma, a dostatecznie wyraźne przekroczenie jakiegoś jeszcze nieznanego progu termicznego, może - wbrew wcześniejszym przewidywaniom - zakłócić działanie "silnika anomalii".

Broad Peak, zdj. Kacper Tekieli

A czego oczekiwać w zimie? - trzeba starannie przeanalizować dane meteo z kilku poprzednich lat, przy czym od razu należy zaznaczyć, że danych bezpośrednio pozyskiwanych zimą na miejscu, pod K2, nie ma, więc można się opierać jedynie na danych proxy i na archiwach prognostycznych, ale nade wszystko, należałoby starannie przeglądnąć dostępne archiwa dotyczące prądu strumieniowego i opadów na przełomie stycznia i lutego, gdyż w roku 2017 właśnie na początku lutego w rejonie sąsiednim do K2 (w skali Karakorum), zeszły ogromne lawiny, po bardzo obfitych opadach śniegu. Ponieważ wiele lawin zniszczyło dawne wioski i pochłonęło wiele ofiar wśród miejscowej ludności, można  interpretować to zdarzenie, jako potencjalny sygnał silnej i gwałtownej zmiany wzorca opadów śniegu w rejonie.


https://www.netweather.tv/charts-and-data/global-jetstream#2017/09/23/....


Ostatnio, od września 2017, nad całym obszarem Karakorum, szaleje potężna struga jet streama który w ogóle mocno meandruje, często bardzo daleko na południe i trudno go odróżnić od strugi subtropikalnego prądu strumieniowego.

Zima w tym kontekście pozostaje pod znakiem zapytania.



Karakorum ze stoków Broad Peak, zdj. Kacper Tekieli


*) zdjęcie: By Dr. Olaf Rieck (http://www.olafrieck.de) -http://www.leipzig-online.de/expedition/gasherb/index.htm, under CC-BY-SA-3.0, CC BY-SA 3.0,