sobota, 14 września 2019

Matterhorn - góra niezwykła


Kindze, za dziewięć cudów


Pod koniec ponurej epoki gomułkowskiej, w dzieciństwie upływającym na szarym, okopconym sadzą Śląsku, naszą ulubioną zabawą było ganianie po stuletnich wielkich kamienicach przeznaczonych do rozbiórki po szkodach górniczych i penetrowanie zakamarków nieczynnej cegielni tuż za płotem, ongiś należącej do księcia von Pless. Wtedy to, jakimś cudem dostałem od kogoś czekoladę. To nie była zwykła czekolada, tylko czarodziejska. Na opakowaniu tej niebywałej atrakcji, widniało zdjęcie, a może obrazek, przepięknej góry.
Olśniewający obrazek, z zupełnie innego świata. Wyobraźnia dziesięcio-, może jedenastolatka otrzymała potężny impuls. We wczesnym dzieciństwie, właściwie to od początku życia, wszystkie wakacje spędzałem w Beskidach – w Szczyrku, Wiśle, Górkach Małych koło Brennej, w Jeleśni i regularnie widywałem góry od najmłodszych lat. Były wielkie, ogromne, zalesione i tajemnicze, niekiedy groźne, pełne baśniowych stworów, o których wieczorami, na ciemnym strychu, przy latarkach, opowiadali zaprzyjaźnieni miejscowi rówieśnicy.

Jednak ta góra z opakowania czekolady była zupełnie inna, była z innej rzeczywistości. Potem przyszedł czas dorastania, nagle okazało się, że wokół jest pełno dojrzewających dziewcząt, a do tego doszedł niepohamowany pęd do samodzielnego zwiedzania Beskidów, Tatr, Pienin, po kolei, systematycznie, przez długie lata. I tak, pomału, tamten obrazek, który tak mocno zapadł w pamięć, z biegiem czasu zsunął się gdzieś do podświadomości. W tym wszystkim jednakże wyobrażenie tamtej najpiękniejszej góry, jaką można sobie wymarzyć, co jakiś czas wracało, wywoływane przy okazji oglądania rozmaitych zdjęć, czytania książek, powolnego gromadzenia wiedzy o górach. Ciągle jednak wszystko, co alpejskie, pozostawało poza zasięgiem, a tamte, ogromne i skalno-śnieżne góry – to był inny świat.

Minęło wiele lat, zanim dziecięce marzenie mogło się zmaterializować. W rzeczywistości, góra okazała sie jeszcze większa i jeszcze piękniejsza, niż mogłem to sobie wyobrażać wcześniej. W blasku słońca i lodowców, jakie ją otaczają, pod błękitnym i jasnym niebem, wyniosła i piękna, lśniła i przyzywała nieodparcie. Potem bywałem w jej okolicach jeszcze parokrotnie i poznałem parę jej sekretów, kruche podłoże, jakby mimochodem usypaną grań północną, wielką, szarą i kamienistą pustkę dookoła, po północnej i wschodniej stronie. I solidną, spoistą ścianę południową.  Inną niż północna i wschodnia.
Nie poznawałem ich jako wspinacz, ale jako obserwator. A jednak – z bliska. Na dotyk, bo pokręciłem się trochę po masywie, na ile to było możliwe. Pojawiło się nieodłączne pytanie: skąd się tutaj wzięło to cudo, ze swą dziwaczną, jakby dwoistą strukturą, gwałtownie ucięte i kruche od północy i z potężnym, długim na kilometry grzbietem, wybiegającym na południe? Jakie siły stworzyły to arcydzieło Natury? Odpowiedź na te pytania okazała się tak samo zaskakująca, jak wygląd i uroda tej niezwykłej piramidy. Krótko mówiąc, jest ona poniekąd owiana tajemnicą, która w dziwny sposób przywiązała się do całej góry, od zawsze.Historia geologiczna tego miejsca jest burzliwa i nie do końca jednoznacznie opisana.


 Skomplikowana potrójna kolizja i rozłam płyt kontynentalnych, po epickich zmaganiach kolosów trwających miliony lat, wtłoczyły przyczółek, na którym przybył ów jedyny w swoim rodzaju szczyt, pomiędzy formacje Dent Blanche i pasma Monte Rosy, a jego skaliste, wypiętrzone dzisiejsze stoki i ściany wjechały na ówczesnej płycie geologicznej, która odłamała się jakiś czas później i rozpychając się na wszystkie strony, stała się dzisiejszą Afryką. A „mój” szczyt i jego podstawa nasunęły się na dwie już wcześniej nałożone na siebie formacje geologiczne, współtworzące dzisiejszą Europę i Azję, połączone na wieki wspólnym fundamentem. Burza wtórnych fałdowań dodatkowo skomplikowała bieg wydarzeń i w efekcie w rejonie obowiązuje teraz zasada dotycząca tamtejszych formacji skalnych: im wyżej położone, tym bardziej pochodzące z południa. Gdyby opisać to określenie skrótem myślowym, to można powiedzieć, że wysokie partie „mojej” góry, wraz z jej dumnym wierzchołkiem, przybyły do nas gotowe z Afryki.

Dopiero znacznie później powstało Morze Śródziemne, po rozerwaniu się płyt macierzystych i pokonaniu przez dzisiejszy Atlantyk wąskiego przesmyku skalnego, który łączył przylądki dzisiejszej Cieśniny Gibraltarskiej. Wody ówczesnego oceanu z impetem wdarły się do ogromnej rozpadliny leżącej na wschód, wypełniając ją błyskawicznie, jako Morze Śródziemne. Moja czarodziejska góra straciła kontakt ze swoją geologiczną ojczyzną. Agresywna płyta afrykańska nadal napiera od południa, wrzynając się pod Europę, a jej groźne pomruki do teraz słychać i widać w wulkanach Santorini i jego sąsiadach. 


Osamotniony szczyt moich marzeń, pozbawiony bliskich sąsiadów, dziwnie wyróżniony, jakby wyodrębniony z łańcucha Alp, ostatecznie ukształtowany przez lodowce i erozję, króluje dziś niepodzielnie nad swoją maleńką ojcowizną i nad swoim orszakiem, w jego postaci zaklętej w skalny grzbiet opadający ku Dolinie Aosty. 

Stoi wyniosły na swojej skromniutkiej dziedzinie, którą przyniósł ze sobą przed milionami lat. Wielka i piękna piramida, spojona lodowo-skalnym rdzeniem. Wspierana subtelną w swej potędze, wiecznie zamarzniętą strukturą, która teraz jest zagrożona, jak nigdy dotąd w swojej historii, przez ocieplający się klimat. Jak na ironię – w cieplarnianym efekcie przewidzianym przez Johna Tyndalla, genialnego fizyka i zdobywcę jednej z najśmielszych turni w południowej ścianie olbrzyma. Matterhorn.



Część II - podróż na podwórko giganta



Matt od zachodu
Przepiękna góra, której wizerunek poznałem  z opakowania czarodziejskiej czekolady pół wieku temu, od tamtego dnia fascynuje i przyciąga niezmiennie (Część I). Mijają lata, niedostępność przepaścistych grani i nieosiągalność wierzchołka rosną dla mnie wraz z upływem czasu, ale piękno i majestat oraz burzliwa historia Matta, same w sobie są wystarczająco inspirujące, na tyle, że nawet nie myślę o podjęciu próby wejścia na wierzchołek, którąś z łatwiejszych grani. Od wielu lat, mniej więcej od Szczytu Ziemi w Rio, w roku bodajże 1990, w swojej pracy zawodowej interesuję się emisją gazów cieplarnianych, a jako energetyk czuję się wręcz zobowiązany do pracy na rzecz jej redukcji.
Ściana wschodnia i północna
Temat ostatnio stał się bardzo gorący (cóż za zbieżność przenośni z faktami), a tak się składa, że wielki, genialny fizyk John Tyndall, który w swoim laboratorium po raz pierwszy udowodnił, że nawet śladowe ilości CO2 w powietrzu pochłaniają duże ilości ciepła, podnosząc temperaturę ośrodka, czyli - atmosfery Ziemi, co później nazwano "efektem cieplarnianym" (Greenhouse Effect) otóż - ten właśnie John Tyndall był wybitnym alpinistą w czasach wielkich inicjacji w Alpach Pennińskich. Na swoich profesorskich wakacjach spędzał czas w surowych,
Ściana południowa w chmurach
nieznanych i niedostępnych w owych czasach górach, gdzie nie było szlaków, wytyczonych dróg wspinaczkowych, ba - nie było nawet pierwszych wejść, a Matterhorn był wówczas oficjalnie uważany za górę niemożliwą do zdobycia. Była to połowa XIX wieku, a więc całkiem niedawno (wszak mój dziadek urodził się w 1878 roku), a wszystko wyglądało aż tak odmiennie od tego, co widzimy dziś. Mimo to, śmiałkowie podejmowali próby wejścia na tę wyzywająco piękną górę, z różnych stron. Jednym z nich był odważny i już doświadczony we wspinaniu mikstowym John Tyndall. Prawie równolegle z próbami Edwarda Whympera - pierwszego zdobywcy Matta granią Hoernli - Tyndall podejmował swoje próby od strony południowej, podchodząc równie naturalną drogą, czyli granią Lion. Nigdy nie dotarł na wierzchołek, ale wyposażony w niemiłosiernie ciężkie konopne liny i żelazne haki, dotarł do pierwszej wybitnej kulminacji
Szczyt (W)
grani Lion, do punktu który dzisiaj nazywa się Pic Tyndall. Jak wiadomo, od tego miejsca kończą się żarty, a zaczynają schody, kopuła szczytowa od dzisiejszej włoskiej strony jest bardzo wymagająca.
Droga Whympera od północnego wschodu okazała się bardziej osiągalna i ostatecznie szczyt zdobyto 150 lat temu, ale za ogromną cenę - z pięciu zdobywców z zespołu Whympera, trzech zginęło w zejściu, wśród nich - szwajcarski przewodnik, wskutek fatalnego błędu asekuracyjnego, jak nazwalibyśmy to dzisiaj. Niewykluczone, że zespół zdobywców pod wodzą Whympera postawił się w tak niezrozumiałej sytuacji, wskutek niedotlenienia, co po wielu godzinach morderczej akcji na prawie 4,5 tys. m n.p.m. jest całkiem możliwe, więc w efekcie błędnej oceny sytuacji i własnych możliwości, wspinacze popełnili niedopuszczalny i tragiczny w skutkach błąd, puszczając przewodnika przodem, w zespole trzech osób związanych liną w systemie asekuracji lotnej, zamiast kazać się asekurować na sztywno, od góry. W tamtych czasach prawie nic nie wiedziano o roli aklimatyzacji i o fatalnym wpływie jej braku na sprawność umysłową i zdolność oceny sytuacji. Idący przodem, czyli najniżej, przewodnik potknął się gdzieś ponad Ramieniem i cały zespół runął w półtorakilometrową przepaść.
Schronisko i uskok grani Hoernli (Pn-W)
 Whymper wraz z partnerem z trudem dotarli granią Hoernli na dół i zdobywca do końca życia zmagał się z zarzutami ze strony postronnych "znawców" i samozwańczych sędziów, którzy znali całą tę historię tylko z plotek i opowiadań, a górę z rysunków i nielicznych zdjęć.
Grań Z'Mutt (Z)
John Tyndall ukończył swoją eksplorację na otwarciu drogi przez Col del Leone i Cresta del Leone (Liongrat) i chociaż utknął na dzisiejszym Pic Tyndall, po czym musiał zawrócić, to jego ideę dokończono w następnym sezonie, otwierając tym samym drogę włoską. Warto wspomnieć, że Tyndall był pierwszym zdobywcą Weisshornu, czterotysięcznika położonego nieopodal Matta. I tu zaczyna się nowy wątek: Weisshorn, jak sama nazwa wskazuje, był pokryty wiecznymi śniegami i po prostu - biały. Trudna, eksponowana, piękna góra. Ówczesny Matterhorn również skuty był lodem i pokryty wiecznym śniegiem, tak bardzo charakterystycznym dla Alp i ich pięknych krajobrazów. Niestety, obecnie - w efekcie globalnego ocieplenia, które Tyndall przewidział ponad 150 lat temu - krajobraz Alp, jak i wizerunek samego Matterhornu, ulegają nieodwracalnym
Morenowe okolice Matta
zmianom. W niektórych miejscach zanik lodowców jest bardzo wolny i słabiej zauważalny, ale są miejsca, również w rejonie Matta, gdzie efekt ocieplenia jest bardzo wyraźny. Pisałem o tym w poprzednim odcinku i w kilku innych tekstach na tym blogu, na portalach górskich i na Facebooku, więc nie chce się powtarzać, przypomnę tylko, że obecnie Matt jest wyposażony w system czujników, wpuszczonych w głąb góry, dla rejestrowania temperatury wewnątrz skalno-lodowego rdzenia masywu i dla rejestrowania reakcji sejsmicznych, nawet
Taeschhorn i Dom - bez lodowców...
mikroskopijnych. Cały teren wokół tej niezwykłej góry jest ostatnio bardzo aktywny, ślady licznych obrywów lodowcowych i skalnych są niezliczone, sam byłem świadkiem kilku obrywów lodowców po zachodniej stronie masywu, w ciągu zaledwie kilkunastu godzin pobytu w tym miejscu. Huk spadających fragmentów lodowców i skał po upalnym dniu, co kilka godzin przecinał ciszę zachodniego sanktuarium giganta, przypominając o tym, co człowiek robi ze swoją planetą. A przecież w skali globu, jest to tylko drobniuteńki symptom gigantycznego zjawiska ocieplenia. Niezwykle irytujące jest to, że ciągle są ludzie zaprzeczający istnieniu tego zjawiska, albo podający, jako dominujące, przyczyny ocieplenia inne, niż
Świeżutki obryw w górnej partii lodowca Z'Mutt
kumulacja gazów cieplarnianych w atmosferze. Z pewnością, lokalnie - na przykład na Grenlandii, nie bez znaczenia jest ciepło geotermalne, ale tam zanikają lodowce na poziomie morza, a tu - ponad bajecznym Zermatt - topnieją, parują i sublimują gigantyczne masy lodu trzy, cztery kilometry nad poziomem morza i to w stopniu zastraszającym. To samo dotyczy całych Alp, znikają ogromne połacie lodowców, a archeolodzy co rusz znajdują pozostałości i artefakty, które przetrwały pod wiecznym lodem, znacznie ponad pięć tysięcy lat. To zjawisko pokazuje wyraźnie, jak szybko następuje obecna zmiana klimatu i jest aż nadto dobitnym dowodem na to, że nie mamy do czynienia z procesem naturalnym. W naturze, nie licząc impaktowych kataklizmów, nic nie dzieje się tak szybko, jeśli chodzi o zmiany klimatu. Wszystkie dotychczasowe naturalne ocieplenia i ochłodzenia zachodziły setki, jeśli nie tysiące razy wolniej, niż obecne. Ponieważ na Ziemi nic ostatnio nie wybuchło ani nie walnęło odczuwalnie w skali globu, żaden superwulkan ani meteor, ani nawet kometa, więc nie ma innego uzasadnienia dla tak radykalnego przyspieszenia ocieplania klimatu, że dosłownie na naszych oczach znikają z powierzchni Ziemi miliardy ton lodu, co wymaga niewiarygodnie wielkich ilości ciepła, a przecież Słońce jest wyjątkowo mało aktywne od parunastu lat. Co zatem roztapia alpejski lód? Dlaczego pozostające w górach lodowce - niegdysiejsze połyskujące światłem brylanty Alp - widziane z pewnej odległości dzisiaj, mają odcień barwy roztopowego śniegu w marcu w moim ogródku w Polsce? Dlaczego alpejski śnieg na 4 tys. m n.p.m., konsystencją i odcieniem przypomina chodnik zimą w Katowicach, po posypaniu go solą? Smutne wrażenie robią Alpy - czarne, bezśnieżne, bardziej przypominające Mięguszowiecki latem, niż to, co pamiętam ze zdjęć alpejskich olbrzymów, oglądanych w dzieciństwie, a nawet jeszcze 15-20 lat temu, na żywo.
Droga Mleczna nad Matterhornem
Wróćmy jednak do Matterhornu - góry niezwykłej. Postanowiłem w tym roku odwiedzić podwórko giganta - rejon jego zachodniej ściany. To właśnie tam widać całą jego potęgę. Rejon najmniej popularny wśród turystów, gdyż dość odległy i trochę trudno dostępny, jeszcze niedawno wymagający kondycyjnie i technicznie, nawet na poziomie spacerowo-turystycznym. Co prawda są tam schroniska CAS, ale trzeba się trochę wysilić, żeby do nich dotrzeć. No i właśnie teraz, po wielu latach od mojej pierwszej wizyty w rejonie Zermatt, przyszła kolej na
 zaplecze Matterhornu, z ambitnym zamiarem przekroczenia odnogi zanikającego lodowca Z'Mutt i przetrawersowania skalnym terenem jak najdalej na zachód, żeby zrobić fajne, frontalne zdjęcia ściany zachodniej. Na najświeższych zdjęciach satelitarnych wszystko wyglądało całkiem przyzwoicie, wyruszyłem w drogę pełen optymizmu, z gotowym planem fotograficznym w głowie. Co tam - myślę sobie - przekroczenie kilkudziesięciu metrów w poprzek lodowczyka, całkowicie zasypanego skalnym rumoszem (debris) to będzie pikuś, a spod stoku, albo nawet z grani jakiejś skalnej grzędy po drugiej stronie, będę miał świetny wgląd w kocioł Tiefmattengletscher i na cały obszar zachodniej ściany Matta. Jednak rzeczywistość bardzo mocno mnie otrzeźwiła. Pierwotny zamiar przetrawersowania z moreny  poprzez lodowczyk, ku podstawie grzędy skalnej naprzeciwko, okazał się niewykonalny w pojedynkę i to z dwóch powodów. Po pierwsze, morena jest sypka i bardzo niestabilna, ma konsystencję świeżego żwirowiska i nawet chodzenie po jej górnej krawędzi jest niepewne, gdyż ścieżka tamtędy wiodąca co kilkadziesiąt metrów znika, przerwana świeżym obrywem i trzeba trawersować niżej. Wyraźnie widać to na ostatnim zdjęciu.
Odnoga lodowca Z'Mutt, którą chciałem przejść w poprzek
Po drugie, sam lodowczyk, dokumentnie zasypany kamieniami (debris) jest spękany i zdradliwy, nikt nie wie, co jest pod butami, co kawałek spod kamieni i lodu widać jeziorka o nieznanej głębokości. Ten stan rzeczy obrazuje zdjęcie po prawej stronie. Musiałem zatem zaniechać ambitnego zamiaru podejścia dalej na zachód (czyli na prawo, na zdjęciu po lewej) i zadowolić się stanowiskiem fotograficznym na morenie bocznej, w miejscu, do którego można było dojść solo, bez naruszania elementarnych zasad zdrowego rozsądku.
Szczeliny i rozpadliny z jeziorkami na odnodze lodowca Z'Mutt
W ten oto sposób dotarłem do wymarzonego miejsca, z którego widać zachodnią ścianę Matterhornu, aczkolwiek - pod pewnym kątem, nie na wprost. Bez sprzętu i sam, więc pójść dalej raczej się nie dało. Jestem pod wrażeniem potęgi tej góry. O ile powszechnie znane niezliczone zdjęcia od strony północno-wschodniej w szczególny sposób podkreślają szlachetne piękno Matterhornu, o tyle jego zachodnie otoczenie jest demonstracją potęgi i bardziej surowego piękna tej ogromnej góry. Stojący tuż obok czterotysięcznik Dent d'Herens i pozostałe szczyty grani okalającej zachodni kocioł za Matterhornem, podkreślają jego niezwykłość, formując swoisty orszak tego niezaprzeczalnego króla szwajcarskich Alp.
A może nawet i całych Alp w ogóle.....



Proza życia:
Pierwotny zamysł zdjęciowy, powzięty na podstawie "płaskich" zdjęć satelitarnych: 1 - schronisko Schoenbil, 2 - ostroga grani Z'Mutt, 3 - resztki dolnej części lodowca Z'Mutt, 4 - upatrzone stanowisko fotograficzne, małe kropki - zamierzana trasa, czarne kropki - odcinek, który w realu okazał się nie do przejścia solo, z uwagi na zły stan lodowczyka... Na tym ujęciu już widać, że może być ciężko, niestety w realu okazało się to w ogóle "impossible", jak uznaliśmy ze spotkanym w schronisku alpinistą Gustavem. Ten jeden krótki odcinek, a właściwie, to środkowa czarna kropka. Mimo wszystko jakoś się dało popstrykać po zmianie opcji i zdjęcia zachodniej ściany wzbogaciły moją kolekcję :) Nowej lokalizacji stanowiska foto, na tym zdjęciu nie widać

Część III: Co dalej z lodowcami?

Żyjemy w dziwnym świecie. W świecie, który na naszych oczach w ekspresowym tempie zmienia swój klimat i to za naszą przyczyną. Na nic zda się rozpaczliwe zaprzeczanie faktom przez rozmaitych naukowych denialistów i cynicznych lub niedoinformowanych polityków.

dolina Zermatt 2000
Ogrzewamy naszą planetę i na własne życzenie pakujemy się w kłopoty zdrowotne, gospodarcze i polityczne. Są jeszcze miejsca na planecie, w których proces negatywnej modyfikacji środowiska przebiega wolniej, niż w innych rejonach, ale jest tych obszarów coraz mniej, natomiast coraz więcej jest obszarów, w których opłakane rezultaty "efektu cieplarnianego" przyspieszają lawinowo. 
dolina Zermatt 2016

Doszło do tego, że w bliskim mi emocjonalnie świecie aktywności górskiej, jedyny obszar, który jako tako opiera się zmianie klimatu - łańcuch Karakorum, dzięki własnemu lokalnemu klimatowi, osiągnął stan, nazywany "anomalią Karakorum" (The Karakoram Anomaly). Ostatnie (jeszcze) miejsce, które ma siłę utrzymywać swój klimat w miarę normalnie, tak, jak przywykliśmy (wszelako - za wyjątkiem rejonu górnego lodowca Baltoro!), uznano za "anomalię" na tle świata. Czyli - uznana za "normę", globalna paranoja klimatyczna szybko katapultuje nas wszystkich w nieznane. Już nie ma odwrotu i na dodatek nic nie zapowiada spowolnienia tego procesu, a nawet jest wręcz przeciwnie.
Rok 2000


Rok 2016









Nie zamierzam moralizować, ani opisywać przejawów zjawiska globalnego ocieplenia na całym świecie, bo jest to temat przeogromny. Chciałbym jedynie pokazać kilka małych przykładów, w oparciu o doświadczenia i obserwacje w Alpach szwajcarskich, jaki jest widoczny wpływ tego ocieplenia na niewielki, ale znaczący aspekt środowiska naturalnego - mianowicie na lodowce wysokogórskie.
Jest to zakres na tyle reprezentatywny, że pozwala sformułować wnioski sięgające daleko poza obszar kantonu Valais. Lodowce wysokogórskie pełnią wielorakie funkcje - od estetyczno - krajobrazowych, po strategiczne w zakresie zaopatrzenia w wodę miliardów ludzi. Ich zanik, a nawet znacząca redukcja, oznacza nieuchronne problemy gospodarcze i polityczne, może jeszcze nie w Europie, ale w Azji Środkowej - to już na pewno. To jest tylko kwestia czasu. Chyba, że wydarzy się cud. Albo - co jest bardziej prawdopodobne - globalna katastrofa.
Rok 2016
Rok 2000













Powróćmy jednak do Alp Pennińskich, w rejon mojego ukochanego Matterhornu i spójrzmy na to, co dzieje się z alpejskimi lodowcami.
Naukowcy szacują (wg relacji National Geographic), że Alpy utraciły połowę swoich lodowców w ciągu minionego stulecia, z czego 20% od roku 1980, a lodowce szwajcarskie zmniejszyły się obszarowo o 20% w ciągu ostatnich 15 lat. Krajobrazowo, liczy się pokrywa lodowo-śnieżna, co niekoniecznie jest tożsame z lodowcami "poprawnymi" definicyjnie (w praktyce >30 m grubości). Tak, czy owak, wg http://ziemianarozdrozu.pl/ "dane NASA wskazują, że prawdopodobieństwo tego, że rok 2016 będzie kolejnym najcieplejszym rokiem w historii pomiarów wynosi 99%". I to się powtarza z roku na rok. Więc lody i śniegi znikają.
Rok 2016
Rok 2000
Szwajcarzy inwestują ogromne pieniądze w rozbudowę infrastruktury narciarskiej. Nie ukrywam, że w moich oczach jest to dewastacja krajobrazu na gigantyczną skalę, ale z drugiej strony - należy to zrozumieć, bo przecież muszą z czegoś żyć, a turystyka i sporty zimowe, to ich bardzo znaczące źródło dochodów. Znajoma pracująca w Zermatt, a mieszkająca w miejscowości Randa, powiedziała mi przed paroma dniami, że w tym roku, po raz pierwszy w jej życiu (a ma dorosłe dzieci), w Sylwestra w Zermatt w ogóle nie było śniegu.  Skądinąd wiem, że potem sytuacja poprawiła się na tyle, że można było szusować do woli w całym rejonie od Matterhornu po Monte Rosę, ale świeże śniegi stopniały, a zaraz po nich - kolejna część "wiecznych" śniegów. Trochę zaniepokoił mnie tegoroczny widok licznych armatek śnieżnych czekających na sezon. Sztuczne naśnieżanie w tym miejscu? Dziwne...

Od razu po wyjściu z pociągu, po pierwszym spojrzeniu w górę, w stronę Klein Matterhornu i Breithornu (czterotysięcznik) natychmiast rzuciło mi się w oczy niepokojące szarawe zabarwienie śniegów, które jeszcze tam pozostają. Kiedyś, jeszcze kilkanaście lat temu, lodowce alpejskie błyszczały niczym brylanty w koronie alpejskich szczytów, w słońcu i na tle błękitnego nieba, były niezmiernie piękne. No cóż, niestety - tegoroczny widok odkrytych płatów lodowcowych, nielicznych zresztą, już nie zachwyca tak, jak kiedyś. Śnieg jest szary i z daleka widać, że ciężki, mokry i matowy.
bezśnieżny Grossshorn, 2016 (duży zoom), daleko - Jungfrau
Monte Rosa i Lyskamm, 2000, widok z Hoernli

W wielu miejscach nie błyszczy w słońcu, raczej przypomina wyglądem roztopową breję w moim ogródku w Polsce, wiosną. Trudno tego nie zauważyć, po kilkuletniej przerwie, kiedy ma się skokowe porównanie z tym, co pozostało w pamięci z poprzedniego pobytu w Zermatt. Owszem, są jeszcze całkiem liczne miejsca, w których jest prawie tak, jak dawniej, ale to nie zmienia faktu, że ogólna tendencja do zanikania pokrywy śnieżnej i lodowej jest oczywista, a proces degradacji przebiega szybko, choć nierównomiernie. Szarawy śnieg ma niskie albedo i pochłania dużo więcej ciepła słonecznego, dlatego jego topnienie przebiega znacznie szybciej.  
Dolina Zermatt, 2016

O bardziej szczegółowych aspektach fizycznych i mechanizmach tego zjawiska pisałem niedawno w kilku postach na moim blogu i w innych miejscach, przedstawiłem też linki do literatury specjalistycznej, więc nie ma sensu się powtarzać, toteż w tym wpisie ograniczę się do pokazania kilku zdjęć z rejonu Zermatt, które wykonałem w odstępie 16 lat. Starsze zdjęcia pochodzą z lipca i z  września 2000 roku, a nowsze z września 2016 roku. Wrzesień jest najlepszym miesiącem do tego typu porównań, ponieważ pogoda jest piękna i pewna, a góry są wtedy definitywnie pozbawione śniegu z poprzedniego sezonu, widać wyłącznie tzw. "wieczne" śniegi, które w istocie ani trochę nie są "wieczne". Niebawem może spaść świeży śnieg (co zresztą wcale nie jest takie pewne) i potem wszelkie porównania będą bardzo utrudnione.
A tak przy okazji: bardziej lubię fotografię analogową od cyfrowej. No cóż, postępu nie da się powstrzymać...
Jeszcze raz dolina Zermatt, 2000


Dolina po zanikającym lodowcu Z'Mutt, z dnem pokrytym resztkami lodowca i jeziorkami, całkowicie zasypana rumoszem skalnym (debris), turystycznie - bardzo niebezpieczne miejsce, 2016 r.

Kopuła szczytowa Breithorn, od południa, zdj. na wys. 3890 m npm. Ten ogromny lodowiec jest w dość dobrym stanie, chociaż pewne oznaki jego degradacji można zauważyć. Póki co, szczyt jest tędy dostępny bez problemu. 




Smutno wyglądają szczyty grupy Mischabel, bez swoich srebrzystych szat. Lodowiec Fee też marnieje w oczach.

2000 r.
Przełączka w grani Hoernli, obecnie i w roku 2000:

od wschodu (2016)

2000 r.
od północy, 2016
Na przełęczy, 2000 r.




















Przełączka pod uskokiem "startowym" w grani Hoernli, dwa ujęcia od strony północnej. Problemem jest tutaj nie tylko powierzchnia, ale również grubość / miąższość warstwy (czyli - ilość) zalegającego tam lodu. To samo zagadnienie dotyczy wszystkich zanikających lodowców - pozornie nieznaczna zmiana powierzchni oznacza niekiedy bardzo istotny zanik ilości zasobów wody.


Ostroga grani Z'Mutt


Świeży, wielotonowy obryw, który powstał na moich oczach, po całej nocnej serii podobnych zdarzeń, których huk mogłem tylko słyszeć


W tym miejscu lodowiec Tiefmatten (1), wypełniający kocioł pod zachodnią ścianą Matta, łączy się lodospadem (2) z zanikającym lodowcem Z'Mutt (3). Tiefmatten jest podminowany ogromnymi grotami lodowymi (4) i pokryty szczelinami. Nie wiem, jak tam było - powiedzmy - 20 lat temu, ale są to oznaki, że ten lodowiec też zaczyna mieć problemy. Jeszcze nieco ośnieżone ściany okalające kocioł Tiefmatten, tworzą formację amfiteatralną i działają jak gigantyczne zwierciadło wklęsłe, przez co zachodnia ściana otrzymuje sporą dawkę radiacji IR, od wschodu do zachodu słońca, pomimo ewidentnie zachodniej wystawy. To zdjęcie zrobiłem wcześnie rano i widać, jak śniegi i lód na stokach masywu Dent d'Herens odbija światło (no i ciepło, czego nie widać) słoneczne w stronę przeciwległych formacji. A nad tym wszystkim wisi - jak miecz Damoklesa - wzbogacone w cieplarniany CO2 (tutaj zapewne powyżej 410 ppm) powietrze - kołderka. No i mamy to, co mamy - wielka szczelina brzeżna pod Testa del Leone i prawie pozbawiona lodu droga Canal Nord delle Col del Leone - wspinaczkowe wejście na przełęcz w grani Lion, na granicy z Włochami - dojście do drogi na Matterhorn, zainicjowanej 150 lat temu przez Johna Tyndalla. Zatoczyliśmy koło. Dziękuję za wspólną podróż.

Oto, co znalazłem w sieci (NSIDC - USA), zdjęcie z 1894 dokładnie z tego miejsca, z którego zrobiłem jedno z moich zdjęć:

Historic photograph of the Matterhorn, Switzerland, 1894
The Matterhorn in Switzerland is a horn carved away by glacial erosion. —Credit: Photograph by Harry Fielding Reid. 1894. Zmutt Glacier: From the Glacier Photograph Collection. Boulder, Colorado USA: National Snow and Ice Data Center. Digital media
źródło zdjęcia


Ten tekst jest podsumowaniem cyklu: matterhorn gora niezwyka
galeria: https://michalpyka.blogspot.com/2016/12/matterhorn-gora-niezwyka-mae.html
(C) Michał Pyka

piątek, 6 września 2019

K2 - Gdzie zamarzają marzenia...





zdj.: Rafał Fronia, styczeń 2018
Niezmiernie trafne pojęcie "osobliwość szczytowa" wymyślił Leszek Cichy
Kolejny rozdział walki o "zimowe K2" zakończony. Decyzja o przesunięciu kolejnej polskiej próby na rok 2020 - podjęta.
Dotychczasowy rekord wysokości ustanowiony przez polską wyprawę kierowaną przez Krzysztofa Wielickiego w 2002 roku (obóz IV na 7650 m - Morawski, Kaczkan, Urubko) od strony chińskiej, pozostaje zimowym rekordem wysokości na tej Górze. Tym samym coraz wyraźniej wskazuje on na położenie rzędnej "szklanego sufitu", ponad którym - zimą - panują warunki, o których wiadomo co nieco tylko z prognoz, symulacji i domysłów.
Fascynująca jest zimowa fizyka tego maleńkiego skrawka naszej planety. Im bardziej staram się poznać tamtejsze warunki, tym mniej dziwi mnie to, że jeszcze nikomu nie udało się nawet zbliżyć w zimie do tej niewidzialnej bariery. To jest jak portal do innego wymiaru, przejście do owej strefy jest wyzwaniem na miarę trzeciej dekady XXI wieku. I znowu rozbrzmiewa ekstremalnie trudne pytanie o to, czy w ogóle da się tam wejść zimą bez tlenu. Nie jest to kwestia ambicji, ani siły woli, czy stopnia wytrenowania i aklimatyzacji, tylko problem zwyczajnej, czy może raczej nieco nadzwyczajnej fizyki. Po moim "szklanym suficie", ponad którym zamarzają marzenia, Leszek Cichy wymyślił pojęcie "osobliwości szczytowej" (Summit Singularity), które pięknie nawiązuje do nazwy niepojętych stanów materii, energii i przestrzeni w astronomii i fizyce kwantowej i jakże celnie określa niezbadaną sytuację na K2.

...dotrzeć do tego miejsca, które wystaje ponad "szklany sufit"....

...tam, gdzie zamarzają marzenia...
K2 - marzec 2018, zdj.: Piotr Tomala

niedziela, 25 sierpnia 2019

Kiedyś.... (7)

W miarę upływu lat, co składa się na proces potocznie zwany starzeniem się, coraz bardziej kontrastuje się obraz rzeczywistości w porównaniu, z tym, co było przódzi (to po śląsku). Oczywiście chodzi o szeroko pojmowaną filozofię gór, bo inne tematy nie są aż takie ważne. Jak się przekroczy sześćdziesiątkę, to pojawia się możliwość naocznego porównania podejścia do sprawy ze strony trzech pokoleń, a nawet czwartego. Resztę można sobie dopowiedzieć z literatury tematu. Od pretensjonalnych i boleściwych zachwytów romantyzmu, poprzez pragmatyzm pozytywizmu, jękotliwe młodopolskie  biadolenie na Liliowem, szał eksploracyjny międzywojnia, nadludzkie bohaterstwo wojennych kurierów, leninowskie masówki powojnia w Polsce, długoszowską i bonattiowską brawurę lat sześćdziesiątych, poprzez dziki bunt
wspinaczkowy lat siedemdziesiątych – najlepiej zamanifestowany w odległym Yosemite NP, ale mocno obecny i w Polsce, poprzez Złoty Okres dla polskiego himalaizmu lat osiemdziesiątych i części dziewięćdziesiątych, poprzez chwilowy zastój dla wymiany pokoleniowej, weszliśmy w etap, który nazwałbym techniczno-siłowo-szybkościowym. To już nie jest mój świat, nie przepadam za artykułami opisującymi kolejne rekordy przebiegnięcia północnej ściany Matta w półtorej godziny, ani seryjnego zaliczania siedmio- i ośmiotysięczników ze stoperem w ręce. Jasne, że postępu nic nie zatrzyma (oprócz katastrofy na biblijną skalę), jasne, że nie wiemy, czy postęp wiedzie nas we właściwym kierunku, jednak trzeba ten fakt przyjąć do wiadomości, jako istniejący i co najwyżej obserwować, co z tego wyniknie, o ile otrzyma się szansę dożycia do tego momentu. 

Jednak bliżej mi do górskich zdobywców pokroju Żuławskiego, czy nawet Birkenmajera (który nb. padł ofiarą filozofii nadmiernego pośpiechu) niż do wyczynów dzisiejszych gwiazd szybkości, jakkolwiek z podziwem patrzę na ich predyspozycje psychofizyczne i umiejętności techniczne.

Z drugiej strony – widok kilometrowej kolejki bogatych, snobistycznych desperados cierpliwie godzinami czekających na deterioracyjną śmierć pod Hillary Step, budzi grozę i zażenowanie, podobne (z zachowaniem wszelkich proporcji) do niegdysiejszego niesmaku na widok ogromnych kolejek ludzi w Tatrach lat sześćdziesiątych, podczas Rajdów Leninowskich i podobnych, ówczesnych żałosnych eksperymentów społeczno-politycznych.  Zmieniła się motywacja, technika, pieniądze i quota n.p.m., ale efekt stada działa tak samo.
Na szczęście zdarzają się perełki, ciągle jeszcze są romantycy i zdobywcy nawiązujący do „starej szkoły”, ludzie, dla których wysokie góry są sanktuarium, a nie torem przeszkód i małpim gajem w skali mega.  Bliżej mi do osób - obojętnie, czy wierzących, czy nie - które są w stanie ukorzyć się w górach przed swoim Absolutem, bez względu na to, czy jest to dla nich Bóg, czy fizyka. Jeszcze krok, a okaże się, że nawet taki podział  jest sztuczny i w jakimś sensie wymuszany kulturowo. W każdym razie fizycy, w miarę prób poznawania kolejnych tajemnic kwantowych, powoli odpuszczają… 


Może i w dziedzinie zdobywania i kontemplacji gór historia zatoczy koło i wszystko powróci do spojrzenia refleksyjnego i kontemplacyjnego. Jednak nie jestem tego pewien, to tylko pobożne życzenie starszego pana, turysty i wieloletniego kibica górskich sukcesów. Jak już wspomniano, postęp jest nieprzewidywalny, również w górach, i to nieprzewidywalny zarówno co do zakresu, jak i kierunku. Z tym większą aprobatą oglądam współczesne filmy i prezentacje w starym stylu, udostępniane przez przedstawicieli średniego i młodego pokolenia górskich wyczynowców. I chyba tak powinno być, skoro sami mieszkańcy gór na całym świecie, traktują te miejsca wyjątkowo serio.

piątek, 5 lipca 2019

Kopernik, Tyndall, lodowce i Matterhorn






Alpiniści od zawsze zmagali się z pogodą. Od niedawna muszą sprostać zmianom klimatu.



Masyw Wetterhorn, 1992

Jakiś czas temu, bo w roku 1543, Mikołaj Kopernik ogłosił drukiem i udowodnił rewolucyjną tezę, że Ziemia, jako jedna z kilku planet, okrąża Słońce. Obalił tym samym system geocentryczny, który głosił, że Ziemia stanowi centrum Wszechświata. Teoria Kopernika wzbudzała oczywiste sprzeciwy, ale z biegiem lat coraz więcej badań potwierdzało jej podstawową zasadę, że to Ziemia obiega Słońce, a nie na odwrót. Jednakże również z biegiem lat okazało się, że kopernikańska nauka jest zaledwie zgrubnym przybliżeniem opisu mechaniki nieba, ponieważ zakładała, że planety krążą po orbitach kołowych (kolistych - jeśli kto woli). Gdyby tak było od zawsze, to na Ziemi panowałby idylliczny i stabilny klimat, od początku jej istnienia i odkąd ostygła na tyle, że
Jęzor lodowca Oberer Grindelwald, 1992
mogło na niej zagościć życie. Rzeczywistość okazała się znacznie bardziej złożona. Wszystkie astronomiczne komplikacje, odkrywane z mozołem przez stulecia następujące po opublikowaniu dzieła Kopernika, z czasem zaczęły się układać w bardzo bogatą mozaikę, o wzorze podobnym do wzoru budowanego przez uczonych z dziedzin innych, niż astronomia: paleo-archeologów, biologów, klimatologów i całych zastępów naukowców koncentrujących swoją uwagę na coraz bardziej szczegółowych i rozdrobnionych badaniach Ziemi. Żyjemy w czasach, w których szczególną uwagę naukowców wzbudza sprawa ocieplenia globalnego, czyli powolnego, ale znaczącego wzrostu średniej temperatury Ziemi. Całe wieki badań i pomiarów zaowocowały wiedzą, która wiele tłumaczy, a pomimo to ciągle jest negowana.
Lodowiec na Przełęczy Furka, 2000 r.
Jak to zatem jest z tym naszym klimatem i co by było, gdyby nie interwencja człowieka?
Ob. Gringedwaldgletcher w masywie Wetterhorn, 1992
Klimat Ziemi napędzają dwa silniki, duży i mały: Słońce i aktywność wulkaniczna. Dysproporcja ich mocy jest ogromna, ale działają obydwa, więc trzeba to uwzględnić. Całą energię zewnętrzną Ziemia pozyskuje ze Słońca. Część energii słonecznej pozostaje związana na Ziemi, a część powraca w kosmos, w rezultacie odbicia i wypromieniowania, mówiąc w uproszczeniu. Ponieważ orbita Ziemi wokół Słońca nie jest kolista, tylko eliptyczna, to odległość Ziemia - Słońce ulega zmianom, a co za
tym idzie - ilość energii docierającej do Ziemi również. Niewiele, ale jednak. To jest pierwszy czynnik klimatotwórczy. Elipsa, po której Ziemia okrąża Słońce ma zmienny kształt. Okresowo wydłuża się i skraca, zbliżając się wtedy do kształtu okręgu, ale nigdy go nie osiągając. Oprócz tego cała ta zmienna co do kształtu
Ścieżka turystyczna w lodowcu Furka, 2000 r
elipsa obraca się wokół Słońca, kreśląc w przestrzeni coś na kształt rozety. Im bardziej elipsa orbity Ziemi jest wydłużona, tym większe są różnice w dopływie energii słonecznej do powierzchni Ziemi, w skali roku słonecznego. Pełny cykl zmiany kształtu orbity Ziemi od prawie kolistej poprzez maksymalnie wydłużoną elipsę do ponownie prawie kolistej trwa około 413 tys. lat. Składa się on jednak z pomniejszych cykli, o długościach 95 i 125 tys. lat, dając wypadkową w granicach 100 tys. lat. Jednak to nie jest najważniejszy czynnik klimatotwórczy, choć dosyć istotny. Znacznie ważniejsze jest to, że oś obrotu Ziemi jest niejednostajnie nachylona w stosunku do płaszczyzny jej orbity. Pokazują to wszystkie globusy szkolne. Obecnie kąt nachylenia wynosi 23,5 stopnia, ale jest to kąt zmienny, gdyż waha się pomiędzy 21 a 24,5 stopnia. Pełny cykl zmiany tego kąta nachylenia wynosi 41 tys. lat. Im ostrzejszy jest ten kąt, tym więcej energii słonecznej pozyskuje półkula Ziemi zwrócona w stronę Słońca podczas obiegu rocznego, czyli mówiąc obrazowo - tym gorętsze jest tamtejsze lato, ponieważ to właśnie ten kąt nachylenia odpowiada za pory roku. Obecnie, eliptyczność orbity Ziemi i kąt nachylenia jej osi obrotu układają się w taki sposób, że gdy Ziemia w swej rocznej wędrówce jest najbliżej Słońca (w peryhelium), to oś jej obrotu odchyla się o te 23,5 stopnia w kierunku przeciwnym do położenia naszej półkuli, co powoduje, że na półkuli północnej mamy zimę, a na południowej lato, gdyż najmniejsza odległość Ziemi od Słońca przypada na styczeń. W lipcu Ziemia jest najdalej od Słońca, ale jej oś nachylona jest w jego kierunku, przez co półkula północna jest lepiej oświetlona i nagrzewana, niż półkula południowa (na której zdecydowanie dominuje ocean) i tutaj mamy lato. Jest to o tyle ważne, że o zmianach klimatu w ogromnym stopniu decyduje ilość energii słonecznej docierająca do bardzo wrażliwego rejonu Arktyki. To w tym obszarze uruchamia się "reakcja łańcuchowa", która w złożony sposób skutkuje globalnymi zmianami klimatu.
Do obecnego układu zima-lato w rozumieniu odległości od Słońca przywykliśmy ewolucyjnie, wraz z całą przyrodą ożywioną, w ciągu ostatnich kilkunastu tysięcy lat. Przywykliśmy również do owych 23,5 stopni nachylenia osi, gdyż przy orbitalnym rytmie zmian tego kąta nachylenia, mijają setki pokoleń, zanim zmiana nachylenia osi Ziemi może być w jakikolwiek sposób odczuwalna. Zresztą przy takim tempie, cała przyroda ożywiona ma dość czasu, aby się dostosować do zmiany klimatu. Obecnie kąt nachylenia Ziemi wobec płaszczyzny orbitalnej (ekliptyki) powoli rośnie, czyli zmierza w kierunku bardziej pionowym. Powoli! Co oznacza, że w skali tysiącleci do obu półkul będzie docierać równomiernie coraz mniej energii w lecie i w zimie.

A zatem - będzie się ochładzać. Do tego dochodzi drugi czynnik: obecnie orbita Ziemi znajduje się w fazie zmniejszania mimośrodowości elipsy, czyli odległość od Słońca w punktach przesileń również się zmienia. Spokojnie, to potrwa 100 tys. lat, ale jednak następuje. Są jeszcze dwa inne parametry orbitalne, jeden z nich zwany precesją polega na tym, że oś obrotu Ziemi, oprócz tego, że zmienia się jej kąt nachylenia, zakreśla w przestrzeni stożek, podobnie jak kręcący się bączek-zabawka. W praktyce najlepiej widać to na podstawie wędrówki gwiazdozbiorów na nocnym niebie. Cykl precesyjny trwa 26 tys. lat i również ma pewien wpływ na podaż energii słonecznej na powierzchnię Ziemi. Dygresyjnie rzecz ujmując, gwiazda wskazująca północ w czasach sumeryjskich, zmieniła się z Thubana na Polaris. Przez 6 tysięcy lat. Takie mamy tempo zmian tego parametru. Czwartym czynnikiem, który zwykle jest pomijany w badaniach nad klimatem jest kołysanie się płaszczyzny orbitalnej Ziemi w stosunku do płaszczyzny odniesienia. Jako płaszczyznę odniesienia przyjmuje się orbitalną płaszczyznę Jowisza, gdyż jest ona prawie nieruchoma. Płaszczyzna orbitalna Ziemi oscyluje o kilka stopni w te i wewte, jak spadająca na podłogę pokrywka, w okresie 100 tys. lat, czyli podobnym do okresu zmian kształtu orbity od prawie kolistej do mocno eliptycznej i z powrotem. Cały Układ Słoneczny, podczas swojego cyklu obiegu wokół centrum galaktyki, co trwa około 200 mln lat, "huśta się" wewnątrz Ramienia Oriona, od jego górnej powierzchni do dolnej i z powrotem. Ten cykl mierzy się dziesiątkami milionów lat i trudno powiedzieć, czy ma jakikolwiek wpływ na klimat Ziemi, jednak istnieje hipoteza mówiąca, że jest on odpowiedzialny za wielkie wymierania w Ordowiku i w Permie, jako że przy granicach Ramienia Oriona, Układ Słoneczny jest wyeksponowany na bardzo silny strumień promieniowania kosmicznego, opływającego naszą Galaktykę od zewnątrz. To tak na marginesie.

Kosmos jest cudownie harmonijną mieszanką idealnego porządku i totalnego chaosu.


Podsumujmy zatem kwestię kosmicznego kształtowania klimatu Ziemi, w kontekście jej położenia względem Słońca. Obecnie żyjemy w okresie "pionowania" się osi Ziemi w stosunku do płaszczyzny orbitalnej, przy czym orbita jest łagodnie eliptyczna, z peryhelium przypadającym w styczniu, ale ta elipsa się zaokrągla, a odległość Ziemi od Słońca w dniach przesilenia zimowego powoli się zmienia i będzie zmieniać przez kolejne tysiące lat. Reasumując - kosmicznie będzie coraz zimniej.
Mówiąc całkiem otwarcie, w skali kosmiczno-geologicznej kończy się okres międzylodowcowy, a zbliża się kolejne zlodowacenie. Spokojnie! - Mówimy o skali dziesiątków tysięcy lat, żeby nie było wątpliwości.
Jeśli uwzględnić opisane czynniki i ich okresy zmienności, to "wspólny mianownik" tych cykli wpływów, jako rezultat sumy oddziaływań opisanych czynników, wynosi co najmniej 40 tys. lat, choć niektórzy badacze mówią nawet o 100 tys. lat. Mówiąc w dużym uproszczeniu, to w takim właśnie rytmie klimat Ziemi zmienia się od jednej skrajności do drugiej i z powrotem. I to jest cykl naturalny. Podkreślmy - jest to w dużym uproszczeniu, z pominięciem silnych efektów sprzężeń zwrotnych i wpływu innych czynników kosmicznych oraz z pominięciem chwilowych (w skali geologicznej) zaburzeń klimatu wynikających z aktywności wulkanicznej.
Plamy na Słońcu
 Właściwie, to wszystkie te pominięte tutaj czynniki, obecnie również pracują na rzecz ochłodzenia klimatu. Zupełnie nic, co pochodzi z zewnątrz, nie sprzyja ocieplaniu Ziemi. A jednak się ociepla....
Słońce - nasze nieocenione źródło energii, definitywnie kształtujące nasz klimat, też miewa swoje humory. Podstawową cechą tego źródła, z punktu widzenia klimatu, jest jego moc, czyli aktywność słoneczna. Pomimo to, Słońce pracuje wyjątkowo równomiernie. Cykle aktywności, określane ilością plam na Słońcu, trwają po 11 lat, z dodatkowym (hipotetycznym) cyklem około- 400-letnim, kiedy wkrada się okresowe zaburzenie aktywności, powodujące zmniejszenie dopływu energii promienistej do Ziemi. Ostatnio takie zjawisko na większą skalę miało miejsce na przełomie XVII i XVIII wieku i jest znane jako Minimum Maundera, lub "mała epoka lodowcowa". Był to okres bez plam na Słońcu. Przez kilkadziesiąt lat na Ziemi było bardzo zimno, a o siarczystych mrozach w tamtej epoce opowiadano legendy.
Duża grupa plam słonecznych
 Obecnie pewne przesłanki wskazują na to, że aktywność Słońca ponownie maleje, gdyż nawet maksimum jego aktywności, które w tym cyklu przypadało około roku 2003 było słabsze, niż w kilku wcześniejszych cyklach, a obecnie trwający okres niskiej aktywności Słońca przedłuża się w widocznym stopniu. Co oznacza, że dopływ energii promienistej do Ziemi jest nieco słabszy. Generalnie jednak Słońce pracuje nad wyraz równomiernie, a wahania podaży energii na Ziemię nie przekraczają ok. 1%. Tak, czy owak, z pewnością nie otrzymujemy od Słońca więcej energii, niż zwykle, czyli na przykład, niż 100, czy 50 lat temu. Raczej otrzymujemy tej energii ociupinkę mniej.

Jakim więc cudem, przy opisanych warunkach orbitalnych i małej aktywności Słońca, obserwujemy raptowny wzrost temperatury Ziemi, którego wyrazistą ikoną jest szybkie znikanie lodowców arktycznych i górskich, skoro nie jest to "wina" ani mocy Słońca, ani cyklu orbitalnego? Dlaczego z alpejskich przewodników wspinaczkowych rok po roku znikają kolejne drogi lodowe i mikstowe, w górach Azji Środkowej deszcz pada na ponad 5,5 tys. m n.p.m., od dwóch lat nikt nie wszedł na K2 z powodu potężnych lawin, a pod (nader wczesny!) koniec sezonu, lodospad pod Gaszerbrumami rekonfiguruje się prawie każdej doby, zastawiając śmiertelne pułapki w miejscach trasowanych "przedwczoraj"? Dokąd odchodzą kultowe "śniegi Kilimandżaro"? Jakim cudem peruwiański, wysokogórski lodowiec Quelccaya w niespełna trzy dekady odsłonił warstwy gleby morenowej ze szczątkami i nasionami roślin sprzed ponad 5 tysięcy lat? Skąd bierze się bulgotanie metanu uwalnianego z klatratów pod wodami Arktyki? I "gaz bagienny" na Syberii, gdzie przez tysiąclecia panowała wieczna zmarzlina? Skąd niepokój Szwajcarów o ich symbol - spojony lodem, magiczny Matterhorn?
Gorner pod masywem Breithorn, 2000

Lodowiec Gorner, 2000
W górach świata topnieją odwieczne lodowce. W Andach, w Alpach, w górach najwyższych, dzieją się rzeczy dziwne. Ustępujące lody odsłaniają formacje skalne, których ludzkie oko nigdy nie widziało. Od dwóch lat nikt nie wszedł na K2, na sąsiednie ośmiotysięczniki weszli nieliczni, a sezon letni w Karakorum kończy się jak hejnał mariacki - zanim wybrzmi ostatni dźwięk. Położenie i ustawienie Ziemi wobec Słońca miało jak dotąd absolutnie decydujący wpływ na klimat, obok drugiego czynnika sprawczego - aktywności Słońca i kilku drobniejszych czynników, co do wpływu których nie ma jednak całkowitej pewności. W ciągu ostatnich około dwustu lat "coś" wytrąciło Słońcu palmę pierwszeństwa i klimat na Ziemi zaczął dryfować "pod prąd". W ostatnim półwieczu ów "dryf" przerodził się w katapultowanie.
i dalej, po Grandes Jorasses
Wieczne śniegi na grani masywu Mt Blanc
Z perspektywy minionych dwóch-trzech lat i wydarzeń w rejonie K2, Broad Peak i Gaszerbrumów, można zaryzykować tezę, że niektóre niepowodzenia sportowe - pośrednio - były  rezultatem niedoszacowania skali zmian klimatycznych w tamtym rejonie świata. Kto wie, co uruchomiło lawinę seraków, która w 2014 roku zabiła szesnastu szerpańskich przewodników (sic!) na Icefall'u Khumbu pod Everestem. Kto jak kto, ale Szerpowie znają te góry i ich obyczaje, a pomimo to, doszło do tego wydarzenia. Przed ok. 25 laty cofający się lodowiec w dolinie Oetztal wydał szczątki Oetzi'ego - człowieka zmarłego 5,3 tys. lat temu. Obecnie Alpy odsłaniają coraz więcej prehistorycznych artefaktów, przez tysiące lat zakrytych grubą warstwą lodu. Wstęp dla turystów do niektórych miejsc jest ograniczony lub zabroniony, z obawy przed ich ingerencją w odsłaniające się artefakty i dane prehistoryczne. Przykłady można mnożyć.

Wg badań National Snow and Ice Data Center obecna zmiana klimatu ma znaczący wpływ na własności mechaniczne śniegu i lodu. W 2016 roku na K2 cudem nie doszło do ogromnej tragedii, w wyniku zejścia gigantycznej lawiny na wysokości ponad 7 tys. m n.p.m. Ta lawina całkowicie unicestwiła w pełni wyposażony obóz dla ponad 20 ludzi, na szczęście wtedy niezamieszkany. Według wielu badaczy lodowców i zjawisk klimatycznych, w Karakorum ma miejsce anomalia polegająca na "niedostosowaniu się" tego łańcucha górskiego do ogólnego światowego trendu zanikania lodowców, a - co może jest trochę zabawne -  modelem tej anomalii jest... rejon Baltoro.

Klimatyczne zmiany na Ziemi zaczynają się dawać we znaki coraz
Matterhorn - fragment ściany południowej
mocniej. Nie wystarczają już coraz bardziej zawodne prognozy meteo, trzeba  również uwzględniać trend klimatyczny, który jest już dość dobrze rozpoznany. Nad Azją dodatkowo zalega brunatna chmura - ogromne nagromadzenie zanieczyszczeń powietrza ze spalania byle jakich paliw przez trzymiliardową społeczność w regionie, co dodatkowo znacznie pogarsza lokalną sytuację klimatyczną i destabilizuje formacje lodowe w górach wysokich.

John Tyndall, 1820 - 1893
Źródło: Wikimedia, public domain

 A w Europie? Powróćmy do motywu tytułowego. Kilka lat temu, szwajcarscy naukowcy zainstalowali skomplikowany system mierników monitorujących temperatury i odkształcenia oraz ruchy mikrosejsmiczne warstw górotworu w północnej ścianie Matterhornu. Wyniki z pierwszych 10 lat pomiarów mogą budzić obawy. Mnie jednak bardziej fascynuje rejon zachodniej ściany Matta, do której turystycznego dostępu broni lodowiec  Zmutt (właściwie, to: Z'Mutt), no i bariery czasowo-logistyczne. Mam niewiele własnych zdjęć rejonu ujścia tego lodowca w kierunku przysiółka Z’Mutt, zdjęć sprzed ok. 15-16 lat, na których jęzor lodowca wygląda dość honornie. Takim go też zapamiętałem. Rejon ten podlega silnemu działaniu Słońca. Ubiegłoroczne zdjęcia satelitarne i parę nowych zdjęć wykonanych przez znajomych alpinistów w tym rejonie, wskazują na znaczny ubytek ilości lodu,
Matterhorn - ściana północna, 2000 r
wypełniającego kocioł pod zachodnią ścianą.


Zachodnia ściana i kocioł Tiefmatten, wrzesień 2016













Dla mnie, jako turysty niewyszkolonego w poruszaniu się po lodowcach, jest to zmiana jakościowa, chociaż pokryty skalnym gruzem lodowiec jest znacznie bardziej niebezpieczny, niż by to się mogło wydawać na podstawie zdjęć. Nie można tam tak po prostu sobie wejść. Obserwacje zachodniego zaplecza Matterhornu  dają wiele wskazówek o wpływie ocieplenia na zasoby lodowcowe Alp, co ma dodatkową wymowę symboliczną, związaną ze znaczeniem osoby profesora Johna Tyndalla - pierwszego zdobywcy Weisshornu -  który był również jednym z pionierów eksploracji masywu Matterhornu (stąd Pic Tyndall w grani Lion) i który "wymyślił" efekt cieplarniany, ponad 150 lat temu. A teraz, ów dawno temu przewidziany przez niego efekt cieplarniany, pomalutku zmienia oblicze góry, którą ten wielki uczony kiedyś eksplorował, jako jeden z pionierów.
Lodowiec u podstawy grani Z'Mutt (zachód)

Wszystkie zdjęcia własne

środa, 2 stycznia 2019

K2 - szklany sufit

K2 z bazy, marzec 2018, zdj. Piotr Tomala
Nadal mam ogromne wątpliwości, czy ludzki organizm potrafi funkcjonować przez wiele godzin zimą w strefie szczytowej K2, bez wspomagania tlenem, co byłoby wszelako działaniem w stylu staroświeckim i niesportowym według dzisiejszych standardów. Trudna sytuacja, trudna decyzja, skomplikowana taktyka wsparcia.
Zważywszy jednak na: szerokość geograficzną, lokalne stany fizyczne atmosfery i nieznośną zimową bliskość tropopauzy,  zdolności adaptacyjne organizmu himalaisty w tym wszystkim i przy tak dużym wysiłku. Po kilku tygodniach mieszkania i harówki w warunkach niczym w zamrażalniku, z którego wypompowano połowę powietrza.
Obawiam się że to może być bardzo wielki problem, wszelkie czynności nad "szklanym sufitem" opartym na Ramieniu, do którego zimą nikt jeszcze nawet się nie zbliżył, a mimo to podczas zimowych wypraw już na poziomie C3-C4 zdarzały się dramatyczne przypadki choroby wysokościowej u zaaklimatyzowanych wytrawnych wspinaczy.
Myślę, że zimą nad "szklanym sufitem" radykalnie rośnie znaczenie dysproporcji tego co jest nad głową (biodostępność tlenu z powietrza), w relacji do tego co tradycyjnie mierzymy jako n.p.m. I myślę że zimowa ostrość tej dysproporcji jest na K2 największa na całym globie i że nikt nie wie, jak to zjawisko zadziała w realu, kiedy wreszcie komuś uda się przebić zimą ponad ów "szklany sufit". Wszystkie pozostałe szczyty, miejsca i formacje Karakorum znajdują się poniżej tej niewidzialnej bariery, a to co na K2 wznosi się ponad nią, jest jak portal do innego wymiaru. Zimą.

K2, zdjęcie: Rafał Fronia, styczeń 2018

poniedziałek, 15 października 2018

Kiedyś.... (1)


Kiedyś.... 

reedycja, 15 października 2018, 40 lat po...


W młodości najbardziej lubiłem tatrzański październik. Słońce jest już wtedy niżej, świeci pod barwowo cieplejszym kątem, a tatrzańska przyroda powoli mości sobie przytulisko na swój zimowy sen. Nawet przepaściste urwiska wyglądały bardziej przyjaźnie i swojsko, dla nas - zwykłych turystów. Nikt z nas nie myślał o pokonywaniu ścian, czy trudniejszych wspinaczkach, ważniejsze były wejścia widokowe i napawanie się urokiem gór. Wtedy, pod koniec lat siedemdziesiątych, wszystko wydawało się inne i prawie wszystko było inne. Nawet góry ociupinkę się od tamtych lat zmieniły. Jednak tylko ociupinkę. Góry żyją znaczniej wolniej niż ludzie. Jedno, co z pewnością zmieniło się w sposób widoczny, to pogoda. W tamtych latach była bardziej stabilna i przewidywalna. Nie było internetu ani prognoz cyfrowych, ale wtedy pogoda miała nawet swoje reguły, które prawie zawsze sie sprawdzały. Jedną z nich była zasada, że jeśli na początku września spadnie dwu-trzydniowy śnieg, to po jego zniknięciu, nastaną dwa - trzy tygodnie murowanej pogody.


W tamtych latach ta reguła sprawdzała sie prawie niezawodnie, co więcej, można było oczekiwac tego, na co czekałem najbardziej - kilku dni rewelacyjnej pogody w październiku. Nie wiem, jak jest teraz, może coś z tych niepisanych reguł pozostało, ale wyraźnie widzę, że prawdziwie pogodnych dni późną jesienią jest coraz mniej, a październikowa aura, nawet w pełnym słońcu, była wtedy chłodniejsza. Tylko - parafrazując - "światłość w paździeniku" pozostawała i nadal pozostaje taka sama. Światło ciepłe, nostalgiczne, przy wcześniej zapadającym zmierzchu, dłużej podkreśla pomarańczowo-czerwonawy koloryt wysokorosnących roślin porastających strzeliste turnie, a Czerwone Wierchy naprawdę są czerwone. Wtedy też można było godzinami wędrować samotnie granią czy grzbietem i nie spotkać żywej duszy, a w środku tygodnia, w schroniskach nie było problemu z noclegiem. Nie sposób było się oprzeć takiemu klimatowi i takiej kolorystyce gór.

Mieliśmy skromne ambicje i skromny sprzęt, a na cały, niekiedy dwutygodniowy wyjazd, musiała wystarczyć jedna rolka filmu, czyli trzydzieści sześć kadrów na przeźrocza, marki orwochrom, na ogół zdobytego 'spod lady', czyli po znajomości. No i nieodłączne, wielkie ryzyko, czy po powrocie do domu zakład fotograficzny nie popsuje zdjęć przez niewłaściwe wywołanie kliszy, co niestety dość często się zdarzało.  Czarno-białe zdjęcia wywoływało się samemu, co eliminowało takie ryzyko, ale w drugim aparacie zawsze rolka sladów orwo czekała na swoją rolę. Bo tylko ta technika pozwalała utrwalić efemeryczną, nieuchwytną paletę barw październikowych Tatr.
Po czterdziestu latach, nawet dobrze wywołane klisze wyglądają staro i mizernie. Przy dzisiejszych zdjęciach cyfrowych, w ogóle się nie potrafią obronić. Mają jednak w sobie coś, czego nie zastąpi najlepsza technika - pamięć ducha tamtych lat, kiedy wszystko było troszkę inne.
A może to tylko my byliśmy młodsi.....

  


__________________________________________________________
Od tamtych, skromnych przecież, turystycznych przygód minęło dokładnie 40 lat. W połowie października 1978 pierwszy raz skompletowałem, z moim przyjacielem Adamem, całą Orlą Perć. Można powiedzieć "phi, też mi coś"... Można, ale dla nas wtedy to był sukces.

Teraz, gdy piszę ten akapit, jest październik 2018 roku. Po tylu latach częstego obcowania z górami, studiowania literatury i wiedzy z zakresu meteorologii i klimatologii, jednak zawsze jako turysta i kibic polskich himalaistów, nieoczekiwanie dla samego siebie stałem się prognostą narodowej wyprawy zimowej na K2 w styczniu i lutym 2018 roku. Piotr Trybalski uwiecznił to zdarzenie w swojej książce "Wszystko za K2", a Rafał Fronia nawiązał do mojej pracy dla wyprawy narodowej na K2 w książce "Anatomia Góry", i za to im bardzo serdecznie dziękuję.